विज्ञान र प्रविधिको अपरिहार्यता

के. बी.बस्नेत
आज पश्चिमी बौद्धिक कुशलताले भौतिक तत्वको ज्ञान एवं विचार विश्लेषणले सफलता पाएको देखिन्छ । यसरी मानव चेतना तथा जिज्ञासाको परिणामस्वरुप विज्ञानको विकास हुनथालेको हो । आज विज्ञानको विकासले भौतिक युगको सृजना र भोगविलासको स्रोतसाधनमा सम्पन्नता भई रोमाञ्चकारिताको संसारमा हामी जीवन गुजारिरहेका छौँ । विज्ञान र प्रविधिको विकासले गर्दा यातायात, सञ्चार, विभिन्न व्यवसाय, उत्पादन, उपभोग र वितरणको क्षेत्रमा निकै परिवर्तन आएको छ । वास्तवमा हाम्रो दैनिक आवश्यकताको परिपूर्तिमा जुन सहज र सुगम स्थिति विद्यमान छ, त्यसको लेखाजोखा गरेमा निःसन्देह पनि विज्ञान र प्रविधिलाई वरदानको रुपमा अंगीकार गर्नु अत्युक्ति नहोला । परन्तु आज विभिन्न देशहरुमा विज्ञानलाई रचनात्मक कार्यहरुको सट्टा ध्वंसात्मक कार्यहरुमा परिचालन गर्न थालिएकोले यी देशहरुको विभिन्न क्षेत्रहरुमा नकारात्मक असर पर्न गएको कुरा सर्वविदितै छ ।

वस्तुतः केही विकसित राष्ट्रहरुले विज्ञान र प्रविधिको क्षेत्रमा उल्लेखनीय प्रगति गरे पनि अधिकांश देशहरु यस क्षेत्रमा निकै पछाडि परेका छन् । यी देशहरु विज्ञान र प्रविधिको क्षेत्रमा पछाडि पर्नाका प्रमुख कारणहरुमध्ये गरिबी र दक्ष जनशक्तिको कमीलाई विशेष मान्न सकिन्छ । नेपाल आजसम्म पनि विज्ञान र प्रविधिको क्षेत्रमा निकै पछि परेको छ । हुन त विज्ञान र प्रविधिको विकास गर्ने उद्देश्यले यहाँ विगत केही दशकयता विज्ञान र प्रविधिको विकासमा केही जोड दिन थालिएको छ । तर हालसम्म पनि यी संस्थाहरुले यहाँको आवश्यकताअनुरुप काम गर्न सकेका छैनन् । जसको फलस्वरुप यहाँका विभिन्न क्षेत्रहरुमा आजसम्म पनि ठोस प्रगति हुनसकेको छैन ।

आज नेपालमा तीव्र जनसंख्या वृद्धिको कारणले विभिन्न क्षेत्रमा विभिन्न समस्याहरु विद्यमान छन् । एकतर्फ खाद्यान्नको कमी एवम् कमजोर व्यवस्थापनको कारणले भोकमरीको समस्या दिनप्रतिदिन जटिल हुँदै गएको छ भने अर्काेतर्फ बेरोजगारीको समस्या तीव्र गतिले बढिरहेको छ । यहाँ विज्ञान र प्रविधिको ठोस विकास गर्न सकेमा उपयुक्त समस्याहरु न्यून गर्न ठूलो सघाउ पुग्न सक्छ । यही कारणले गर्दा आज विश्वका धेरै राष्ट्रहरुमा विज्ञान र प्रविधिको विकासमा विशेष ध्यानाकृष्ट हुनथालेको छ । तर नेपालमा आजसम्म पनि सम्बन्धित क्षेत्रबाट विज्ञान र प्रविधिको विकासमा खास ध्यान पु-याउन सकेको देखिँदैन र विद्यार्थीहरुले पनि यसतर्फ खासै ध्यान दिएको देखिँदैन ।

वास्तवमा भन्ने हो भने विभिन्न कठिनाइहरुको बाबजुद वर्तमान समयमा नेपालले विकसित राष्ट्रहरुको जस्तो जटिल प्रविधिको विकास गर्न सक्दैन । त्यसैले यसले परम्परागत प्रविधिको विकासमा जोड दिई विभिन्न क्षेत्रमा अग्रसर हुन नितान्त आवश्यक छ । यसो गर्न सकेमापनिहालयहाँविद्यमानगाँस, वास र कपास र समस्याको समाधान केही मात्रामा भए पनि हुनसक्छ । तर विगतको सरकारले यसतर्फ खास ध्यानाकृष्ट गर्न र गराउन सकेन । फलतः यहाँ विज्ञानको क्षेत्रमा कुनै ठोस उपलब्धि गर्न सकिएन ।

नेपालमा प्रचुर मात्रामा विभिन्न किसिमका स्रोत तथा साधनहरु भए पनि यिनीहरुको राम्ररी परिचालन गर्न सकिएको छैन । यसले विगत धेरै वर्षदेखि हालसम्म पनि हामी धेरैजसो चीजहरुको लागि अन्य देशहरुमा भर पर्नुपरेको छ । यति मात्र होइन, व्यापारघाटा बढ्नाले यहाँको अर्थतन्त्रमा नकारात्मक असर परेको छ । अत : परम्परागत प्रविधिको विकास गरी स्थानीय स्रोत तथा साधनहरुको अधिकतम परिचालन गर्नसके यहाँको अर्थतन्त्र सबल बनाउन ठूलो सघाउ पुग्न सक्ने कुरा नकार्न सकिँदैन । यसको लागि प्रत्येक वर्ष स्थानीय स्रोत तथा साधनहरुको परिचालनमा केही धनराशी छुट्याउन धेरै आवश्यक छ । यसको साथसाथै स्थानीय स्रोतसाधनहरु परिचालन गरी योगदान पु-याउने व्यक्ति तथा संस्थाहरुलाई पुरस्कार प्रदान गर्ने व्यवस्था हुनुपर्छ । यस्तो परिपाटीको जग बसाल्न सकियो भने नेपालमा विज्ञान तथा प्रविधिको विकासमा नयाँ आयाम थपिने अपेक्षा गर्न सकिन्छ ।

नेपाल बहुजातीय, बहुभाषिक, बहुआयामिक र बहुसांस्कृतिक विशेषतायुक्त देश हो । प्राकृतिक छटा र सुन्दरताका कारण पर्यटनको क्षेत्रमा काम गर्ने विभिन्न विश्वविख्यात पत्रपत्रिका तथा संस्थाहरुले यो देशलाई उत्कृष्ट गन्तव्यस्थलको रुपमा समावेश गरेका छन् । तर, आवश्यक पूर्वाधारको कमी र सरकारको यथोचित ध्यान पुग्न नसक्नाले यहाँ आजसम्म पनि पर्यटकहरुको आगमन सन्तोषजनक रुपबाट हुन सकेको छैन । सांस्कृतिक विविधता, भौगोलिक पर्यावरण र अतिथि सत्कार गर्ने परम्पराको कारण नेपाल पर्यटकहरुको रोजाइमा सधैं नै परेको छ । तर पर्यटन उद्योगको धेरै सम्भावना भए पनि यहाँ उक्त उद्योगबाट अपेक्षित फाइदा लिन सकेको छैन । यो खास गरेर विगतका सरकारहरुको कमिकमजोरीले नै गर्दा हो भन्न सकिन्छ ।

आज विज्ञान र प्रविधिको विकासले विश्व नै एउटा सानो गाउँको रुपमा परिणत हुँदैछ । तर नेपालमा आजसम्म पनि उक्त क्षेत्रको ठोस विकास हुन सकेको छैन । वास्तवमा यहाँ पनि विज्ञान र प्रविधिको विकास गरी विद्यमान राष्ट्रिय सम्पदालाई विश्वसमक्ष प्रस्तुत गरेर विश्वपर्यटन बजारबाट अत्यधिक फाइदालिन सकिन्छ । हालसम्म पनि यहाँका अधिकांश जनता कृषिमा आश्रित छन्, तर आजसम्म पनि यहाँ परम्परागत किसिमबाट खेतीपाती गर्नाले उक्त व्यवसायबाट खासै फाइदा हुन सकेको छैन । जनसंख्या वृद्धिको तुलनामा कृषि उत्पादन बढाउन नसक्नाले प्रत्येक वर्ष खाद्यान्नको आयात बढाउनुपरेको छ ।
यसको कारणले यहाँको व्यापारघाटा प्रत्येक वर्ष बढिरहेको छ ।

कुनै पनि देशको कुनै पनि क्षेत्रको ठोस विकासका लागि त्यस देशमा लागू गरिएको नीति–नियमहरुले महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छन् । यसैले नेपालमा पनि विज्ञान र प्रविधिको ठोस विकासका लागि उपयुक्त नीति तथा नियमहरु तर्जुमा गरी कार्यान्वयन गर्न विशेष जोड दिन अति आवश्यक छ । यी कुराहरु बाहेक यहाँ विज्ञान र प्रविधिको विकास गरी अधिकतम लाभ लिन एकतर्फ विज्ञान र प्रविधिको महत्वबारे व्यापक प्रचार–प्रसार गरी यहाँका बालबालिकाहरुलाई सानै उमेरदेखि विज्ञान तथा प्रविधिको महत्वबारे विशेष ध्यानाकृष्ट गर्न आवश्यक छ भने अर्काेतिर यस किसिमको शिक्षाबाट देशमा परेको प्रभावको बेलाबेलामा मूल्यांकन गरी समसामयिक सुधार गर्न उत्तिकै जरुरी छ ।

वर्तमान समयमा यहाँका नागरिकहरुको हक तथा अधिकारलाई कुण्ठित नहुने गरी विज्ञान र प्रविधिको विकासमा सरकारले प्रोत्साहन दिएमा समृद्धिका लागि विकास भन्ने मूलमन्त्रलाई साकार बनाउन बल पुग्नेछ । विज्ञान र प्रविधिको विकासका लागि अनुसन्धानको आवश्यकता पर्छ जसकालागि प्चुर धनराशीको जरुरी छ । यो कुरा विकसित देशहरुको अनुभवबाट बोध हुन्छ । परन्तु यहाँ अनुसन्धानका लागि न्यून बजेट छुट्याउने परम्परा भएकोले उक्त क्षेत्रको ठोस विकास हुनसकेको छैन । त्यसैले यसतर्फ सम्बन्धित पक्षको ध्यान जान नितान्त आवश्यक छ । 


प्रतिक्रिया पठाउनुहोस्

Massage sent -  awaiting for approval

   
सहकारी–कृषि
कर्पोरेट
अन्तर्वार्ता

ठग विपेन्द्रराज बतासबाट ठगिएका पहारी र श्रेष्ठको प्रश्न : मुद्दा दर्ता हुँदा पनि कास्की प्रहरीले किन पक्रिएको छैन ?

बतासजीसँग हाम्रो ५/६ वर्ष पहिलेदेखि चिनजान हो । हामीले पोखरामा होटल सिम्रिक बिक्रीमा छ भन्ने कुरा दाजु–भाइले थाहा पाएपछि त्यो लिन इच्छुक भयौँ । त्यो होटल रामकृष्ण देवकोटाको नाममा थियो । उहाँलाई हामीले बैना ग-यौँ । पाँच महिनासम्म त्यो हामीलाई पास गरेर दिन सक्नुभएन । विपेन्द्रराज बतासले टोप बहादुर परियारबाट जग्गा लिनुभएको...

जनकराज पहारी, दालप्रसाद श्रेष्ठ
कार्टून
cartoon

भिडियो
cyberlink adds

हाम्रो बारेमा

आर्थिक दैनिक चाहना पब्लिकेसन प्रा.लि.द्वारा प्रकाशित पूर्ण आर्थिक दैनिक पत्रिका हो ।

सम्पर्क

Chahana Publication (Pvt.) Ltd. , Aarthik National Daily (Aarthik Rastriye Dainik)

Setodewal Marg, Kupondole, Lalitpur

Tel : +977-1-5554236

Fax : +977-1-5523181

Email : aarthik.dainik@gmail.com

Marketing Email : marketing.arthikdainik@gmail.com