फाइभजीले संसारलाई बदल्न सक्छ तर मानवश्रमलाई विस्थापन गर्छ 

राकेश ताम्राकारले संसारकै मोबाइल सेवा प्रणालीबारे अनुुसन्धान र अन्वेषण गर्ने गरेका छन् । चीनको बेइजिङमा बसेर थ्रिजीदेखि फाइभजीसम्मको मोबाइल ‘सिस्टम’ कस्तो हुन्छ भनेर अन्तर्राष्ट्रिय फोरममा समेत चीन सरकारको तर्फबाट बहस गर्दै आएका छन् । उनी झण्डै दुुई साताअघि काठमाडौं आएका थिए । सोही क्रममा आर्थिक दैनिकका प्रतिनिधिले अब संसारभरको मोबाइल सिस्टम कस्तो हुन्छ ? संसारमा सूचना प्रविधि कस्तो अवस्थामा छ र समाजमा यसको भूमिका कस्तो रहन्छ भन्नेबारे लिएको अन्तर्वार्ताको सम्पादित अंश :

तपाइँ कहिलेदेखि चीन बस्नुभएको हो ?

सन १९९२ को सेप्टेम्बरमा पढ्न पुगेको थिएँ । ८ वर्ष पढेँ त्यसपछि टेलिकम्युनिकेसन क्षेत्रमा काम गर्न थालेँ । जम्माजम्मी २७ वर्ष भयो चाइनामा बस्न थालेको हो ।

सरकारी काम हो ?

कम्पनीचाहिँ सरकारको हो । तर म सरकारी कर्मचारी होइन । कार्यालयहरूमा सरकारी कर्मचारी हुन्छन् । तर, सरकारको स्वामित्वमा रहेको कम्पनीमा सरकारी कर्मचारी नहुन पनि सक्छ । नियुक्तिहरू बहिरबाट हुन्छ ।

कम्पनीको नाम के हो ?

चाइना टेलिकम्युनिकेसन एकेडेमी भनिन्थ्यो तर बाहिर डाटाङ टेलिकम भनेर आउँछ । यसले अनुसन्धान गर्ने र नेटवर्कहरूको निर्माण गर्ने काम गर्छ ।

‘स्ट्यान्डर्ड डिरेक्सन’ भनेको के हो ?

कुनै पनि परिमाणको न्यूनतम मापन स्ट्यान्डर्ड डिरेक्सन हो । नापतौल विभागमा एक किलो ढकमा यति नै हुुनुपर्छ भनेर मापन गरिनु स्ट्यान्डर्ड डिरेक्सन हो । टेक्नालोजिमा स्ट्यान्डर्ड मापन धेरै कम्प्लिकेटेड हुन्छ । सामसुङ, हुवावे, एप्पल तथा अन्य मोबाइलहरूमा फोरजी फाइभजी भनिन्छ । हरेक कम्पनीले आफ्नो प्रतिनिधि पठाउँछन् र एकै ठाउँमा बसेर कस्तो बनाउने भन्ने विषयमा बहस गरिन्छ । छलफलपछि एउटै स्ट्यान्डर्र्डमा सामानहरू उत्पादन गर्ने लिखित सहमत हुन्छ र सोही लिखित सहमतिअनुसारको उत्पादन गर्नुपर्छ ।

सबैले त्यही मान्नुपर्छ भन्ने हुन्छ ?

टुजीको समयमा त्यस्तै थियो । जापानले आफ्नै बनायो । यूरोपियनहरूले जीएसएम बनायो । अमेरिकाले पीसीएस बनायो । अन्तमा अमेरिका र जापानले बनाएको नेटवर्क हरायो तर युरोपले बनाएको जीएसएम संसारभरि फैलियो । त्यस्तै हुन्छ मनलाग्दी हिसाबले आफै बनाउन खोजियो भने बजार टुक्रिन्छ । अमेरिका, जापान तथा अन्य देशहरूबाट मोबाइल ल्याउनुभयो भने नेपालमा काम नगर्ने तथा अन्य समस्याहरू देखिन्छन् । त्यस्तो नहोस् भन्नका लागि एकै किसिमका प्रविधिहरू प्रयोग गरिन्छ ।

उही सेटमा नेपाली सीमकार्ड हाल्दाचाहिं नचल्ने कारण के हो ?

एउटै प्रविधि भएपछि फ्रिक्वेन्सी फरक हुनसक्छ । नेपालमा नेपाल टेलिकमको थ्रीजीको फ्रिक्वेन्सी १८ सय मेगाहर्जतिर होला । फोन बनाउने कम्पनीहरूले नै कुन क्षेत्रमा आफ्नो फोनको प्रयोगकर्ताहरू छन् त्यतैतिरको फ्रिक्वेन्सीमा सहज रूपमा चल्ने ढंगले बनाउँछन् । सबैतिर चल्ने फोन बनाउन केही कम्प्लिकेटेड र महंगो हुन्छ । अन्य ठाउँमा बनाएको फोेन नेपाल टेलिकमको फ्रिक्वेन्सी छैन भने काम गर्दैन ।

फ्रिक्वेन्सी नभएको अवस्थामा दुरसञ्चार प्राधिकरणले फ्रिक्वेन्सी निर्माणको लागि अनुरोध गर्न सक्छ तर निकै महंगो पर्न जान्छ । बनाउन इन्कार गर्यो भने चाहिँ चल्दैन । केही समयअगाडि नेपालमा सिडिएमए फोन उपलब्ध थियो । उक्त फोनको नेटवर्क अझै छ तर हाल फोन बनाउने कम्पनी छैन । त्यसकारण नेपालमा अन्य ठूला देशहरू भारत र चीनमा कुनकुन फ्रिक्वेन्सी चलेका छन् त्यसै आधारमा निर्धारण गरियो भने सहज हुन्छ ।

दक्षिण एसियामा हामीले चलाइरहेको प्रविधि कुन हो ? अहिले हामी फोर जी चलाइरहेका छौँ भनौँ । टुजी, थ्रीजी र फोरजी भनेको के हो ?

नेपालमा मोबाइलको प्रयोग टुजीदेखि सुरु भएको हो । त्यसभन्दा अगाडि वानजी पनि थियो । वानजी मोबाइलहरू अहिलेको वायरलेस फोनहरू जत्तिकै ठुला हुन्थे, एक केजीसम्मका गह्रौँ । त्योचाहिँ धेरै चलेन । नेपालसम्म त आइपुग्न पनि सकेन । टुजी भएपछि नेपालमा पनि मोबाइलहरू आउन थाले । टुजीमा मुख्यतया फोन कलको सुविधा हो त्यसमा एसएमएसको सुविधा पनि जोडिएर आएको थियो ।

फोन र एसएमएसले मात्र चित्त नबुझेपछि प्रविधिमा अझै खोजगर्दै जाँदा थ्रीजीको विकास भयो । त्यतिबेला नोकिया तथा मोटरोला मोबाइलहरू चलनचल्तीमा थिए । थ्रीजीसम्म आइपुग्दा एप्पलको आइफोन पनि आइसकेको थियो । हेर्दा आकर्षक, म्युजिक पनि राम्रो सुन्ने, इन्टरनेट चल्ने, फोटोहरू पठाउन मिल्ने भएपछि मानिसहरू त्यसतर्फ आकर्षित भए । त्यतिबेला पनि मोबाइल इन्टरनेटले निकै सुस्त काम गर्ने समस्या देखिएपछि फोरजी सेवा सञ्चालनमा ल्याइयो । त्यसपछि पहिलेको भन्दा दश गुणा छिटो चल्न थाल्यो । नेपालमा चाहिँ फ्रिक्वेन्सी ५ मेगाहर्जमा चलाउने भएको कारण फोरजी पनि त्यति द्रुत गतिमा चल्न सक्दैन ।

अन्य देशको फोरजी र नेपालको फोरजीमा फरक छ ?

प्रविधि उही हो । ब्याण्डविड्थ फरक पर्छ । यो प्राधिकरणले गर्नुपर्ने काम हो । प्राधिकरणले टेलिकमलाई पाँच मेगाहर्ज दिएको छ भनेपछि उसले पाँच मेगाहर्ज मात्र चलाउन पाउँछ । प्राधिकरणले २० मेगाहर्जको दिएको भए गति एकदम तीव्र हुने थियो ।

प्राधिकरणले २० मेगाहर्ज नदिनुको के कारण हुनसक्छ ?

मलाई जहाँसम्म लाग्छ यो दुरसञ्चार प्राधिकरणकै कमजोरी हो । प्राधिकरणले राम्रो योजनाका साथ फ्रिक्वेन्सी व्यवस्थापन गर्न नसक्नु नै उसको कमजोरी हो । फ्रिक्वेन्सी त्यसै राखेर पनि खेर जाने नै हो । थ्रीजी र फोरजी आइसक्यो अब पछि गरौँला भनेर बस्यो भने प्राधिकरणलाई झन गाह्रो पर्छ । सेवा सुचारु हुनुभन्दा पहिले नै प्राविधिक तयारी गर्नुपर्छ ।

जी र मेगाहर्ज एकअर्कामा कसरी सम्बन्धित छन् ?

जति जी बढ्दै गयो उति धेरै मेगाहर्जको आवश्यकता पर्छ । फोरजीमा २० मेगाहर्ज सम्मको फ्रिक्वेन्सीले काम गर्न सक्छ । फाइभजीको लागि सय मेगाहर्जसम्म चाहिन सक्छ । जति ठूलो जी भयो त्यति नै इन्टरनेट फास्ट हुन्छ । फाइभजीमा हुने पिक डाटा रेट एक जिविपिएससम्म जान सक्छ । यसबाट इन्टरनेटबाट कुनैपनि सामाग्रीहरू डाउनलोड गर्दा १५ देखि २० सेकेण्डमै डाउनलोड हुन्छ । तर, नेपालमा फोरजीका गति हेर्ने हो भने अधिकतम २० देखि ३० एमबीपीएससम्मको हुन्छ । यसलाई पनि विकास त गर्न सकिन्छ । स्पिड बढाउनको लागि ५ मेगाहर्जबाट बढाएर २० मेगाहर्जसम्म पुर्याउने हो भने इन्टरनेटको स्पिड तत्काल बढ्छ ।

प्राधिकरणले मेगाहर्ज कहाँबाट ल्याउँछ ?

फ्रिक्वेन्सी प्राधिकरणकै सम्पत्ती हो । जस्तै एफएम सञ्चालन गर्नुपर्यो भनेपनि प्राधिकरणसंँग फ्रिक्वेन्सी माग्नुपर्छ । एमएमलाई एक मेगाहर्जको फ्रिक्वेन्सी भए पनि पुग्छ । टुजीको लागि ८ सय मेगाहर्ज, ९ सय मेगाहर्ज, १८ सय मेगाहर्ज र १९ सय मेगाहर्ज छ । १८ सयको रेञ्जमा २०/२० मेगाहर्ज एनसेल र एनटीसीलाई मिलाएर फ्रिक्वेन्सी दिने हो भने इन्टरनेटमा केही विकास हुन सक्छ । अहिले नेपाल टेलिकम र एनसेल र स्मार्टलाई एकदुई मेगाहर्जको टुक्राटुक्री दिइएको छ । ससान टुक्राहरूले टुजी र थ्रीजीको लागि अप्ठ्यारो हुँदैन । टुजीले फोन मात्र गर्ने हो ससाना परिमाणमा पनि मजाले काम गर्न सक्छ । फोरजी र फाइभजी आएको खण्डमा अप्ठ्यारो हुन्छ ।

फोन नसुन्निनु पनि यसैको कारण हो ?

फोन नसुन्निनु फ्रिक्वेन्सीको भन्दा पनि अन्य कारणहरू हुन सक्छन् । एउटा टावरको कारणले हुन्छ । एउटा टावरले कतिसम्मको तरङ्ग कभर गर्ने भनि प्लान गरिएको हुन्छ । टावरको क्षमताभन्दा बाहिर पुगेर फोन गर्यौँ भने सिग्नल क्याच गर्न सक्दैन । त्यसलाई कभरेज होल भनिन्छ । कभरेज होल हुन नदिनका लागि नेपाल टेलिकम र अन्य प्रदायक कम्पनीहरूले धेरै बस्ती भएको ठाउँहरूमा धेरै टावर निर्माण गरेको हुन्छ । गाउँतिर र मानिसको बस्ती कम भएका क्षेत्रहरूमा कम टावर राखेका हुन्छन् । धेरै टावरहरू राख्दा लगानी धेरै हुन्छ । त्यसैल ग्रामीण इलाकाहरूमा थोरै टावरहरू राखिएको देखिन्छ । त्यसको प्रयोग पनि थोरै मानिसहरूले गर्ने भएको हुँदा सहज पनि हुन्छ ।

कतिपय ठाउँमा टावर हुन्छ, फोन हुन्छ तर थ्रीजी र फोरजी नचल्ने हुन्छ त्यसको कारणचाहिं के हो ?

थ्रीजी र फोरजीको टावर छुट्टै हुन्छ । काठमाडौँमा थ्रीजी र फोरजीले एउटै फ्रिक्वेन्सीमा काम गर्छ भने उदाहरणको लागि थ्रिजीको टावर सिंहदरबारमा राखिएको छ र फोरजी विस्तार भएको खण्डमा सुरुमा फोरजीको लागि २० वटा टावर राख्यो । थ्रीजीको टावरले काठमाडौँभरि चल्छ भने फोरजीको २० वटा टावरले थोरैे ठाउँमा मात्र कभर गर्छ । कभरक्षेत्रभन्दा बाहिर गयो भने सिग्नल हुँदैन । जेनेरेशन बढ्दै जाँदा टावरहरू पनि फेर्दै जानुपर्छ ।

तर, यहाँ टावर फेरिएको जस्तो लाग्दैन नि ?

पुरानै टावरमा पनि राख्न मिल्छ । त्यही भित्र नै प्रविधिको परिमार्जन गरेर क्षमता बढाएको हुन सक्छ । जस्तै टेलिकमको सेट अप बक्समा थप परिमार्जन गरेर आएको हुनसक्छ । हामीले हेर्दा नदेखिने तर भित्र फोरजी उपलब्ध हुने ढङ्गबाट पनि गरिएको हुन्छ ।

संसारभरको मोबाइल फोनमा एकरूपता कायम गर्नका लागि हुने बहसमा कति मानिसहरूले भाग लिन्छन् ?

त्यसमा वर्किङ ग्रुप भनेर धेरै समुहहरू हुन्छन् । म जाने वर्किङ ग्रुप वान भन्छ । न्युनतम छ सय प्रतिनिधिहरूले भाग लिएका हुन्छन् । अन्य संस्थाहरूबाट वर्किङ ग्रुपसहितको हिसाब गर्दा १३ सयसम्म पनि पुग्न सक्छ । यो सम्मेलनमा भाग लिन आउने सङ्ख्या मात्र हो । त्यसको पछाडि अनुसन्धानको टोलिहरू पनि पुगेका हुन्छन् । मोबाइल प्रविधिबाहेक अन्य प्रविधिको सम्वन्धमा पनि सम्मेलन र छलफल हुन्छ । इन्टरनेट प्रविधि, सोलार प्रविधि इत्यादि ।

अहिले फाइभजी लञ्चको तयारीमा छ, फाइभजी पुर्ण रूपमा कार्यन्वयन हुँदा कस्तो हुन्छ ?

फाइभजी सुरुवात भइसकेको छ । पहिलो फाइभजीको नेटवर्क कोरियामा चली पनि सक्यो । बिस्तारै जापान, चाइना, अमेरिकालगायत अन्य देशमा पनि आउँछ । पहिलो कुरा त स्पिडकै हो । फोरजीको तुलनामा फाइभजीको स्पिड धेरै नै छिटो हुन्छ । वाइफाई र नेपाल टेलिकमको फोरजी इन्टरनेट चलाउँदा खासै फरक देखिँदैन । डाउनलोड गर्दा २० देखि ३० एमबिपिएससम्मको स्पिड हुन्छ । तर, फाइभजी आयो भने सय देखि पाँच सय र आठ सय एमबीपीएससम्मको स्पिड लिन सक्छ ।

मेगाविट्स (एमबीपीएस) भन्नाले सामान्य अर्थमा के बुझिन्छ ?

एमबिपिएस भन्नाले मेगाबिट्स पर सेकेन्ड हो । एक सेकेन्डमा १० लाखवटा बिटहरू पठाउन सक्छ । हामीले फोटो खिचेको मेगाबाइटमा देखाउँछ । जति धेरै एमबीपीएस भयो त्यति छिटो फोटाहरू जान्छ । थ्रीजीमा किलोबिट्स (केबीपीएस) मात्र उपलब्ध हुन्छ । थ्रीजी र फोरजीमा जीबीका फाइलहरू पठाउन मुस्किल हुन्छ । फाइभजी आएपछि सहज रूपमा जान्छ ।

अन्य प्रयोगहरूमा आइओटी नामक प्रविधि पनि विकासको चरणमा छ । आइओटी भन्नाले इन्टरनेट अफ थिङ्स भन्ने बुझिन्छ । यसबाट विभिन्न वूतुहरू जस्तै, फ्रिज, साइकल, गाडीलगायत हरेक वूतुलाई इन्टरनेटमा कनेक्ट गरेर अटोमेटिक बनाउन सकिन्छ । फाइभजीमा आइआइओटी नामक प्रविधि विकास गरिँदै छ । इण्डस्ट्रीयल इन्टरनेट अफ थिङस भनिन्छ, यसबाट विभिन्न उद्योगधन्दाहरूलाई अटोमेटिक गर्न सकिन्छ । उद्योगहरूमा रोबोटहरूले काम गर्छन ती सबै फाइभजीमा कनेक्ट हुन्छन् ।

सेल्फ ड्राइभिङ पनि फोरजीको अर्को विकसित रूप हुन सक्छ । सवारी साधनहरूमा ड्राइभरको आवश्यकता नपर्ने । हामीकहाँ आइपुग्न धेरै समय लाग्छ तर अमेरिका र युरोपियन क्षेत्रहरूमा यसको परीक्षण भइरहेको छ । फाइभजीले गाडीलाई कन्ट्रोल गरिएको हुन्छ र बाटोको स्थिति, ट्राफिक लाइट, ट्राफिक जामहरूको बारेमा जानकारी दिन्छ । ढिलासुस्त भइरहेका सरकारी कामहरू फाइभजीले छिटो बनाउँछ । एउटा कम्पनी दर्ता गर्नका लागि दिनदिनै धाइरहने बाध्यात्मक अवस्थाको अन्त्य हुन सक्छ । प्रविधि प्रयोग गरेर अटोमेटिक बनाइयो भने सहज हुन्छ ।

त्यसो गर्दा सरकारी डाटाहरू कत्तिको सुरक्षित हुन्छ ?

डाटा सुरक्षाको ठुलै चुनौति हुन्छ । प्रविधिको प्रयोग गरेर कामलाई छिटोछरितो बनाउने क्रममा सरकारले डाटा सुरक्षाको लागि त्यस्तै खालको जनशक्ति तयार गर्नुपर्दछ । अहिल्यै नआएपनि कुनै न कुनै समयमा नेपालमा पनि फाइभजी र यसको विकसित रूप भित्रिन्छ , अहिल्यैदेखि त्यसका लागि आवश्यक जनशक्ति तयारीमा लागियो भने सम्भव हुन सक्छ ।

अन्य देशहरूमा डाटा सुरक्षा र साइबर सेक्यूरिटीमा ठूलो लगानी गरेर अगाडि बढीरहेको छ । अनुसन्धान गरेर डाटा सुरक्षाको उपायहरू खोजी भइरहेका छन् ।
साइबर सेक्युरिटीको चुनौती, साइबर क्राइम हुँदै साइबर वार भयो भने के हुन्छ ? एकले बनाएको प्रविधि अर्कोले मान्दिँन भन्यो भने के हुन्छ ? जस्तो अहिले अमेरिका र चाइनाको बीचमा मतभिन्नता देखिएको छ ।

साइबर वार सुरु नै भइसक्यो भन्दा पनि हुन्छ । यो फुल स्केलमा गयो भने झनै खतरनाक हुन्छ । अमेरिकाले चाइनाको हुवावे कम्पनीमाथि लगाएको प्रतिवन्ध पनि साइवर वारको सुरुवात हो । अमेरिकाभित्र हुवावे कम्पनीका मोबाइल र अन्य विद्युतिय साधनहरू चलाउँदा अमेरिकाको डाटा चोरिने सम्भावना भएको आँकलन गरेर अमेरिकाले प्रतिबन्ध लगाएको हुनसक्छ ।

ठूलाठूला मुलुकहरूले डाटा सुरक्षाको लागि उपायहरू लगाउन सक्छ तर नेपालजस्तो साना र विकासशील मुलुकहरूमा डाटा सुरक्षाको अत्यन्त चुनौती छ । चाइनामा नै डाटा सुरक्षाको लागि हुवावे मोबाइलमा गुगल नचल्ने बनाएको छ ।

केही समयअघि अमेरिकाले इरानको मिसाइल सिस्टम नै ह्याक गरिदिएको समाचार बाहिर आएको थियो । त्यस्तै हो साइबर वार । हतियार, मिसाइलहरूमा साइबर एट्याक गरेर नचल्ने बनाउन सक्छ । अर्को कुरा फाइभजीमा इलेक्ट्रीसिटी डिस्ट्रिब्युसन सिस्टमको व्यवस्था गरिएको हुन्छ पछि अन्य मुलुकहरूले उक्त सिस्टमलाई ह्याक गरेर सिस्टम नै डाउन गरिदिन पनि सकछ ।

नेपालको सिस्टम हङकङ र भारतसँग निर्भर छ हो ?

नेपालबाहिर कनेक्सनका लागि मात्र अन्य मुलुकसँंग निर्भर छ । नेपालभित्रै कनेक्सनका लागि नेपाल टेलिकमकै फाइभर नेटवर्क रहेको छ । काठमाडौँदेखि पोखरा हुँदै विराटनगर जान्छ । हामीले इन्टरनेट चलाउँछौँ, गुगल तथा फेसबुक अमेरिकाको हो । यो कनेक्सन कुनै न कुनै माध्यमबाट उनीहरूको सर्भरसँग कनेक्ट हुनपर्यो । सर्भर त बाहिरी देशमै हुन्छ ।

मतलव हामीकहाँ कुनै पनि सर्भर छैन ?

हामीकहाँ सानातिना सर्भरहरू राखिएका हुन्छन् । देशभित्र चलाउनका लागि ब्याण्डविथ किन्ने हो । बाहिर पठाउनका लागि अन्य देशहरूसँग सम्बन्ध हुन्छ । नेपालबाट बाहिर जाने कनेक्सन पहिले भारतबाट जाने गर्दथ्यो । पछि हङकङबाट पनि हुने बनाइयो । फोन गर्दा पनि त्यस्तै हो । सुनधाराबाट जावालाखेल हुँदै जान्छ । हामीले यहाँबाट अमेरिका फोन गर्न पर्यो भने शुरुमा सुनधारा कनेक्ट हुन्छ त्यसपछि इन्टरनेशनल एक्सचेञ्ज जहाँ छ त्यहाँबाट भारतहुँदै जहाँ गरिएको हो त्यहाँ जान्छ । इन्टरनेटको प्रक्रिया पनि त्यस्तै हो । इन्टरनेटमा फाइबर जोडिएको कारण द्रुत गतिमा तरङ्गहरूको एक्सचेञ्ज हुन्छ ।

मोबाइल प्रविधिमा चाइना कुन अवस्थामा छ ?

मोबाइल प्रविधिमा चाइना निकै अगाडि छ । टूजीको समयमा चाइनामा प्रविधिको विकास भइसकेको थिएन । अमेरिका र युरोपियन मुलुकहरूले थ्रीजी निर्माण गरिसक्दा चाइनामा भर्खर प्रविधिको विकास भएको थियो । त्यतिबेला मोबाइल प्रविधिमा निकै ठूलो राशी लगानी गरेर अनुसन्धान र खोजमा लागेको थियो । अन्य मुलुकको तुलनामा चाइनामा फोरजी पनि केही ढिला सुचारु भएको थियो । फाइभजीसम्म आइपुग्दा चाइनाले अन्य देश सँगसँगै प्रविधिको विकास गरेर प्र्रतिस्पर्धात्मकरूपमा अगाडि आइसकेको छ ।

मोबाइल र अन्य प्रविधिको विकासले संसारलाई सुरक्षितभन्दा बढी असुरक्षित बनाएको जस्तो लाग्दैन ?

केही हदसम्म भन्न मिल्छ । सबै कुरा प्रविधिबाट हुने भएपछि सुरक्षाको दृष्टिकोणले पनि केही खतरा हुन सक्छ । प्रविधिको प्रयोग गरेर ठगीका क्रियाकलापहरू पनि भइरहेका हुन्छन् । यस हिसाबले हेर्दा केही बेफाइदा र चुनौतीहरू त छन् । अन्य हिसाबमा फाइदाजनक पनि छ । प्रविधिको विकास सँगसँगै त्यसलाई सुरक्षित बनाउने उपायहरूको पनि विकास भइरहेका हुन्छन् । चोर र पुलिसको खेलमा चोरले अनेक तिकडम रचेर चोर्ने दाउ खोजिरहँदा पुलिसले पनि हरेक उपाय र प्रविधिको प्रयोग गरेर चोरलाई समाउछ, त्यस्तै हो ।

प्रविधिको विकासको उद्देश्य सुविधाका लागि हो । धेरै जसो कामहरू मनोरञ्जनका लागि पनि हो । विभिन्न प्रयोजनमा प्रयोग हुने हुँदा सुचनाको चोरी हुने, ह्याक हुने सम्भावना पनि हुन्छ । त्यसको लागि साइबर सेक्युरिटी अर्थात् साइबर आर्मीको आवश्यकता पर्दछ । चाइनामा साइबर आर्मी सार्वजनिकरूपमा नदेखिए पनि भित्रभित्र भने भएको अनुमान छ । प्रविधिको प्रयोगमार्फत कसैले अश्लिल फोटो पठाउने, गाली गर्ने, धम्की दिने गरेको छ भने साइबर आर्मीहरूले त्यसको निगरानी राखिरहेका हुन्छन् र त्यसलाई तत्काल पक्राउ गरेर कारवाहीको दायरामा ल्याइन्छ । भीपीएनको प्रयोग गरेर त्यस्ता क्रियाकलापहरू गरिएको छ भने चाहिँ पक्राउ गर्न गाह्रो हुन्छ । चाइनामा धेरै भीपीएनहरू ब्याण्ड छन् ।

भाइबरबाट हुने ठगीलाई नियन्त्रण गर्नका लागि नेपाल पुलिसले भाइबरसँग विवरण माग्दा दिँदैनन् नि किन हो ?

भाइबर, गुगल, मेसेन्जर इत्यादिमा कम्पनीको प्राइभेसी पोलिसीहरू हुन्छन् । प्रयोगकर्ताहरूको विवरण तथा अन्य डाटाहरू सेयर नगर्ने । ठुलो ठुलो क्राइम गरेर प्रहरीले अनुसन्धान गरेको छ भने कम्पनीहरूले पनि सहयोग गर्नुपर्छ । अमेरिका तथा युरोपियन मुलुकहरूमा यस्ता थुप्रै घटनाहरू पनि भएका छन् । हाम्रोे देशको हकमा नियम र उनीहरूसँगको सहकार्य कस्तो छ त्यसमा भर पर्छ । हामीले माग्दा उनीहरूले दिएन भने अन्तर्राष्ट्रिय अदालतमार्फत माग्न सक्नुप-यो । यो विषयमा चाइनमा केही फरक छ । चाइनामा सरकारले भन्यो पछि प्रविधि प्रदायक कम्पनीहरूले मान्नै पर्छ । कानुन पनि त्यही ढङ्गले बनाइएको छ, नमानेको खण्डमा कारवाही हुन्छ । चाइनामा भाइबर मेसेन्जर इमो लगायतका सञ्जालहरू चल्दैनन् ।

नेपालको फोरजी अन्तर्राष्ट्रिय मापदण्डअनुसारको छ त ?

नेपाल आफैंले अनुसन्धान गरेर बनाउने नभइ अन्तर्राष्ट्रिय स्तरबाटै विकास भएर आउने भएको कारण यसमा मापदण्डहरू पूरा गरिएको हुन्छ । ब्याण्डविथ र फ्रिक्वेन्सी रेञ्जमा फरक पर्न सक्छ ।

नेपालको फोरजीको संयोजन गर्ने काम हुवावेले गरिरहेको छ तर त्यही हुवावेलाई युरोप र अमेरिकाले प्रतिबन्ध लगाइरहेको छ । नेपालमा चाहिँ यसले कस्तो हानि गर्ला ?

हुवावेले मोबाइल बनाउन आवश्यक पर्ने अन्य म्याटेरियलहरू अमेरिकाबाट ल्याउँदै आएको थियो । अमेरिकाले हुवावे मोबाइल प्रतिवन्ध सँगै ती म्याटेरियलहरू पनि चिनमा नपठाउने निर्णय गरेको छ । चिनमा हुवावेलाई आवश्यक पर्ने अन्य चिजहरूको उत्पादन नभएको हुँदा हुवावे मोबाइल केही सङ्कटमा परेको छ । उनीहरूसँग भएको स्टकले तीन महिनामात्र मोबाइल उत्पादन गर्न सक्ने भनेका छन् । हुवावेले नेपाल टेलिकमसँग एक वर्षभित्र फोरजी सेवा विस्तार गर्ने भनेर सम्झौता गरेको छ तर तीन महिनापछि मोबाइल उत्पादन गर्न सकेन भने त्यो सम्भावना रहँदैन । त्यस्तो भयो भने सरकारले अन्य कम्पनीहरूसँग पुनः सम्झौता गर्न सक्छ । हुवावे कम्पनी बन्द भयो भने हामीले महंगो शुल्क तिरेर अन्य कम्पनीको मोबाइल फोन र प्रविधिहरू चलाउनुपर्ने हुन्छ ।

त्यसो भए विस्तार हुन लागेको फोरजी धरापमा छ भन्न सकिन्छ ?

हुवावेको पनि आफ्नै योजना होला । सीमित स्रोत भएपछि प्राथमिकताका आधारमा काम गरिरहेको हुन सक्छ । चाइना र अमेरिकाबिच चलिरहेको द्वन्द्व लामो समयसम्म कायम रहिरह्यो भने हुवावेले नेपालको फोरजी विकासमा समस्या पार्न सक्छ । कि हुवावेले आफुलाई चाहिने अन्य वूतुहरू आफैं बनाउन पर्यो, सक्षम पनि छ । तर त्यसको लागि समय लाग्छ । एकदुई वर्षभित्रै हुन भने सक्दैन ।

सरकारले बेलैमा पुनर्विचार गर्दा हुने हो ?

त्यस्तो पनि हुन सक्छ । हुवावेले नेपालमा थ्रीजी सेवाको विस्तार पनि गरेको हो । फोरजी सेवा सुचारु गर्नका लागि सफ्टवेयरमात्र परिमार्जन गरे पुग्छ । हुवावेले त्यही अनुसारको प्रस्ताव समेत राखेको थियो । सफ्टवेयर मात्र परिमार्जन गर्ने हो भने सस्तोमै फोरजी सेवा सुचारु हुने आश्वासन हुवावेको थियो । चार अर्ब अथवा १४ अर्बको कुरा त्यतिबेलै आएको हो । पछि कुनै कारणले रद्द भएको थियो । त्यसपछि नेपालले सफ्टवेयरमा परिमार्जनले नहुने भन्दै शुरुदेखि नै नयाँ चाहिने धारणा ब्यक्त गरेको थियो । त्यसको लागि सरकारले धेरै पैसा खर्चिनुपर्ने भयो । सफ्टवेयर परिमार्जन गरेर पनि चल्ने त उस्तै हो तर टेलिकमले ठुलै रकम तिरेर नयाँ प्रविधि नै भित्र्याउने निर्णय गर्यो । केही चलखेल भएर पनि हुनसक्छ ।

फाइभजीले अहिलेको संसारलाई कति बदल्न सक्छ ?

कुनैकुनै देशहरूले सीक्सजीको पनि अनुसन्धान सुरु गर्न थालिसके । तर तुरुन्तै आउँदैन । फाइभजीले संसारलाई बदल्न सक्छ । तर, मानवश्रमलाई विस्थापन गर्छ । सरकारले उचित नियम, कानुन र योजना बनाउँछ । मानवश्रमलाई विस्थापन गरेपछि बेरोजगारको समस्या बढ्छ । यसबारे विकसित मुलुकहरूमा बहसहरू सुरु भइसकेका छन् । स्वीजरल्याण्डमा यसै विषयमा बहस भएको थियो । उनीहरूले बेरोजगारहरूलाई न्युनतम ज्याला सरकारले व्यवस्था गर्नुपर्ने कुरा निस्किएको थियो । त्यस्तै अमेरिका लगायतका विकसित मुलुकहरूमा त्यस्ता कम्पनीहरू जसले मानिसको सट्टामा मेसिनहरूको सहायताले काम गर्छन उनीहरूसँग धेरै दरमा कर उठाउने सोही करबाट बेरोजगार भत्ताको व्यवस्था गरिएको हुन्छ ।

प्रविधिको बोर्डर हुँदैन । डिजिटल बोर्डर नभएपछि हाम्रो जस्तो सानो मुलुक ‘कोल्याप्स’ भएर जाने खतरा पनि हुन सक्छ नि ?

डिजिटल सिमाना भनेको आइपी एड्रेस हो । आइपी एड्रेस रोकेर रोक्न सकिने कुरा पनि होइन । नेपालमा पनि सबै सरकारी कार्यलय, यातायातदेखि लिएर विद्युत् सप्लाई र पानी सप्लाईलाई फाइभजीमा जोड्यो भने कुनै देशको मानिसले ह्याक गरेर बिगार्न सक्छ । त्यस्तो अवस्थामा नेपालजस्तो सानो मुलुकलाइ समस्या पर्न सक्छ किनभने हामीकहाँ त्यसलाई सुरक्षाका लागि आवश्यक जनशक्ति तयार भएका हुँदैनन् । हामीकहाँ एउटा टेलिफोन एक घरबाट अर्को घरमा सार्न पर्यो भने न्युनतम एक हप्ता लाग्छ । त्यसकारण केही चुनौती अवश्य छन् । प्रविधिकोे विकास हुँदै जाँदा नेपालमाथि अदृश्य हस्तक्षेप हुन्छ । ह्याक गर्ने, सुचना चोरी हुने समस्या आउन सक्छ । यस्तो हुन नदिनका लागि अहिल्यैदेखि सरकारले पूर्वाधारको विकास गर्न जरुरी छ । 


सहकारी–कृषि
कर्पोरेट
अन्तर्वार्ता

‘दृढ संकल्पको साथै इच्छाशक्तिको पनि उत्तिकै आवश्यकता छ’

२०४९ सालदेखि निजामती सेवामा प्रवेश गरेका रोमनाथ न्यौपाने हाल शुद्धोधन गाउँपालिका रूपन्देहीमा प्रमुख प्रशासकीय अधिकृत छन् । पिछडिएको...

रोमनाथ न्यौपाने प्रमुख प्रशासकीय अधिकृत, शुद्धोधन गाउँपालिका, रूपन्देही
कार्टून
cartoon

भिडियो
cyberlink adds

हाम्रो बारेमा

आर्थिक दैनिक चाहना पब्लिकेसन प्रा.लि.द्वारा प्रकाशित पूर्ण आर्थिक दैनिक पत्रिका हो ।

सम्पर्क

Chahana Publication (Pvt.) Ltd. , Aarthik National Daily (Aarthik Rastriye Dainik)

Setodewal Marg, Kupondole, Lalitpur

Tel : +977-1-5554236

Fax : +977-1-5523181

Email : aarthik.dainik@gmail.com

Marketing Email : marketing.arthikdainik@gmail.com