पशु र मानवीय स्वस्थ्यमा एन्टिबायोटिकको असर

डा. केदार कार्की
एन्टिबायोटिक औषधिहरूको उपयोग मानिसहरू एवं पशुहरूमा जीवाणु संक्रमणको उपचारमा गर्ने गरिन्छ । यी औषधिहरूले किटाणुहरूद्वारा हुने संक्रमणमा जादुमयरूपमा कार्य गर्दछ र जीवाणुहरूलाई नष्ट गर्दछ । तर, जीवन रक्षक हुँदाहुँदै पनि यी औषधिहरूको हानिकारक पाटो सामुन्ने आएको छ । एन्टिबायोटिकको अत्यधिक तथा अनुचित प्रयोग मानिस तथा पशु दुवैलाई एउटा ठूलो खतरा बन्न पुगेको छ ।

एन्टिबायोटिक औषधिहरूको दुरूपयोगको कारण धेरैजसो जीवाणु यी औषधिहरूप्रति प्रतिरोध गर्न सक्षम भएका छन् जसका कारण यिनमा यी औषधिहरूको प्रभाव समाप्त वा कम हुने गर्दछ । यस कारण कैयौँ पटक संक्रमण उपचार नै प्रभावित हुन्छ । यस्ता प्रतिरोधी क्षमता भएका जीवाणु वातावरणमा फैलिएर पशु तथा मानिसमा ज्यान लिने संक्रामक रोगको कारण बनिरहेका छन् ।

यो समस्याले आज संसारमा एउटा गम्भीर रूप लिएको छ । सच्चाइ त यो छ कि संयुक्त राज्य अमेरिकाजस्तो विकसित मुलुकमा रहेक वर्ष कम्तीमा बीस लाख मानिस एन्टिबायोटिक प्रतिरोध जीवाणुहरूबाट संक्रमित हुने गर्दछन् र २३ हजार जति संक्रमित भएर मृत्युवरण गर्दछन् । विकासशील देशहरूमा त स्थिति योभन्दा भयावह नहोला भन्न के सकिन्छ र ?

पशुपालनामा एन्टिबायोटिकको उपयोग :-एन्टिबायोटिक औषधिहरूको उपयोग मूख्यरूपमा संक्रमित बिरामी पशुहरूको उपचारको लागि गरिन्छ । यस्तो परिस्थितिमा सामान्यता यी औषधिहरूको उपयोग अन्य कारकहरू, जस्तैः रोगको बचाउ, रोगहरूको नियन्त्रण अथवा पशुपालनमा पशुहरूको शारीरिक विकास बढाउन लागि गरिन्छ । त्यो बेला यी औषधिहरूको मात्रा कम दिइने गरिन्छ । मानिसहरू तथा पशुहरूमा जीवाणु संक्रमणको उपचार तथा रोकथामको लागि विभिन्न प्रकारको एन्टिबायोटिक औषधिहरूको उपयोग संसारभरि ठूलो मात्रामा गर्ने गरिन्छ ।

प्रमुख औषधिका नाम यसप्रकार छन्ः बिटा लौकटम, एन्टिबायोटिक्स, पेनिसिलीन, अमोकिसलीन, एम्पिसिलीन, सिप्लोस्पेरिन, जैन्टामायसीन, नियोमायसीन, स्ट्रेष्टोमायसीन, टेट्रासाइकिलन, सिपरोक्लोकसासीन, किलन्डामायसीन, एरिथ्रोमायसीन, टिल्मीकोसीन, टाइलोसीन, फलेवोमायसीन, मानेन्सीन इत्यादी । यीमध्ये प्रायजसोको उपयोग मानिस तथा पशु दुवैमा हुने गर्दछ । केही औषधिको प्रयोग केवल मानिसमा मात्र गरिन्छ, किनकी यीनको प्रयोग पशुमा अनुचित मानिन्छ र केही धेरै महँगो हुने गर्दछन् ।

केही औषधिहरू केवल पशुहरूको रोगको रोगथाम तथा तिनीहरूको शारीरिक विकास बढाउनका लागि गरिन्छ । सही औषधिको छनौट, त्यसको खुराकको मात्रा तथा दिने विधि यस कुरामा निर्भर गर्दछ कि, औषधि के कारण या कुन रोगको लागि दिइँदै छ । पशु चिकित्सकहरूले उपचार गर्ने बेलामा संक्रमणको कारण, किटाणुको प्रकार एवं विशेषताहरू, पशुको औषधिप्रति सहनशक्ति, औषधिको दुष्प्रभाव आदि हेरी औषधिको जीवाणुमारक क्षमताअनुसारको औषधि प्रयोय गराउने गर्छन् । यी औषधिहरू दानापानी अथवा इन्जेकसनद्वारा चिकित्सकीय सल्लाहअनुसार दिइन्छ । तर, यी औषधिहरूको दुरूप्रयोगको धेरै दुष्परिमाण हुन सक्दछ ।

बढ्दो जनसंख्याको कारण पशुजन्य खाद्यपदार्थको माग लगातार बढ्दो छ । धेरै उत्पादनका लागि पशुहरूमा रोगहरूबाट बचाउन एवं रोकथाम गर्न आवश्यक हुन्छ । यसको लागि एन्टिबायोटिक औषधिहरूको उपयोग आवश्यक हुन्छ । यसका साथसाथै कैयौँ जीवनरोधी पदार्थहरूको प्रयोग पशुहरूको दानापानीमा गर्ने गरिन्छ । जसले गर्दा पशु उत्पादन, पशुपालन तथा कुखुरा पालनमा प्रयोग हुने कैयौँ औषधिहरू, जस्तैः कोरटेट्रासाइकिलन, अकसीटष्ट्रा साइकलीन, पेन्सीलीन, टायलोसीन वेसीट्रेसीन, नियो मायसीन स्ट्रेप्टोमायसीन, एरीथ्रोमायसीन, लिन्कोमायसीन वैम्बरमायसीन बजिनामायसीन, ओलिएन्डोमायसीन इन्रोल्फ्रोकसासीन कोलेस्टीन इत्यादी । यसबाहेक पनि अरु धेरै छन् ।

जनस्वास्थ्यको लागि जोखिम जुन प्रकारले मानिसहरूमा हुने रोगहरूका जीवाणुहरू नष्ट गर्नका लागि नयाँ–नयाँ औषधिहरूको आविष्कार हुन्छ, त्यसैगरी जीवाणुहरूले पनि आफ्नो बचाउको उपाय खोज्दछ । यस कारण तिनमा औषधि प्रतिरोध गर्नेको क्षमता विकास हुन्छ । तर, एन्टिबायोटिक औषधिहरूको अनुचित एवं अन्धाधुन्ध प्रयोगले तिनको यो क्षमता तेजले बढ्दछ र यस्ता जीवाणु वातावरणमा फैलिन्छन्, जसलाई सामान्य औषधिले नष्ट गर्न मुस्किल हुन्छ ।

पशु चिकित्साकर्मीहरू एवं पशुपालकहरूले एन्टिबायोटिकको उपयोगमा गम्भीररूपले विचार गर्नुपर्ने हुन्छ । किनकि उपचार गर्ने बेला या उपचारपछि यी औषधिहरू पशुको दुध, फूल, मासुजन्य उत्पादनमा आवश्यकरूपमा आउन सक्छ । जुन जनस्वास्थ्यको लागि हानिकारक हुन सक्छ । एन्टिबायोटिक प्रतिरोधी क्षमता भएका जीवाणुले आफ्नो यो क्षमताको प्रसार अर्काे जीवाणुमा गर्न सक्छ । जसको गम्भीर परिणाम हुन सक्छ । यस्ता कैयौँ रोग जसको उपचार पहिले सजिलै हुन्थ्यो ।

एन्टिबायोटिक प्रयोगमा सावधानीहरू :एन्टिबायोटिक औषधिहरूको प्रयोग उचित विधिअनुसार तथा चिकित्सकको सल्लाहअनुसार सोचविचार गरी गर्नु पर्छ । यी औषधिहरूको उपयोगमा लापरबाही भएमा मानिस तथा पशुहरू दुवैमा मृत्युको कारण बन्न सक्छ । एन्टिबायोटिक औषधिहरूको अनुचित प्रयोग जस्तो कि अधिक वा कम मात्रा अनियन्त्रित उपयोग, नक्कली वा कमसल गुणस्तरको औषधिको उपयोग अत्यधिक नोक्सानी पु-याउँछ साथै ज्यानजोन रोगको उत्पति एवं विकास गराउन सक्छ । यसैले विचार गरौँ । एन्टिबायोटिक नै सबै खाले रोगको सर्वकालिक समाधान हैन भन्नेमा । 


प्रतिक्रिया पठाउनुहोस्

Massage sent -  awaiting for approval

   
सहकारी–कृषि
कर्पोरेट
अन्तर्वार्ता

‘भ्रमण वर्ष २०२० बाट गुणात्मक पर्यटनमा जोड दिई पर्यटकको संख्यामा वृद्धि गर्न सक्छौं’

सरकारले २०७४ साउन २९ गते ‘नेपाल भ्रमण वर्ष २०२०’ मनाउने घोषणा गरेको थियो । भ्रमण वर्षमा २० लाख पर्यटक नेपाल भित्र्याउने सरकारको लक्ष्य रहेको छ । सरकारले भ्रमण वर्षको सन २०२० मा २० लाख पर्यटक नेपाल भित्र्याउने लक्ष्य...

बच्चु श्रेष्ठ पर्यटन व्यवसायी तथा पर्यटन परामर्शदाता
कार्टून
cartoon

भिडियो
cyberlink adds

हाम्रो बारेमा

आर्थिक दैनिक चाहना पब्लिकेसन प्रा.लि.द्वारा प्रकाशित पूर्ण आर्थिक दैनिक पत्रिका हो ।

सम्पर्क

Chahana Publication (Pvt.) Ltd. , Aarthik National Daily (Aarthik Rastriye Dainik)

Setodewal Marg, Kupondole, Lalitpur

Tel : +977-1-5554236

Fax : +977-1-5523181

Email : aarthik.dainik@gmail.com

Marketing Email : marketing.arthikdainik@gmail.com