चाडपर्व नजिकिँदै गर्दा बजार तात्न थालेको छ । पसलहरूमा नयाँ सामान थपिँदै छन्, विज्ञापनहरू आकर्षक बन्दैछन् र उपभोक्ताको मनमा पनि किनमेलको उत्साह बढ्दैछ । दशैं, तिहार, छठजस्ता पर्व नेपाली समाजका लागि केवल धार्मिक संस्कार होइनन्, यी हाम्रो सामाजिक जीवनका महत्वपूर्ण उत्सव हुन् । परिवारसँग भेटघाट, आफन्तसँगको सम्बन्ध नवीकरण, मीठो–मसिनो खानपान र आपसी सद्भाव आदानप्रदान गर्ने अवसर पनि हुन् ।
तर एउटा प्रश्न गम्भीर रूपमा सोच्नुपर्ने बेला आएको छ—के चाडपर्व भनेको कमाएको पैसा सकेसम्म धेरै खर्च गर्ने समय मात्र हो र ? पक्कै पनि होइन । चाडपर्वलाई हामीले खर्च गर्ने अवसरसँगै बचत गर्ने, लगानी गर्ने र परिवारको भविष्य सुरक्षित गर्ने अवसरका रूपमा पनि लिन सक्नुपर्छ । केही दिनको देखावटी खुसीका लागि वर्षभरि कमाएको रकम समाप्त गर्नुको सट्टा त्यसको केही हिस्सा भविष्यका लागि छुट्याउन सकियो भने चाडपर्वको खुशी अझ अर्थपूर्ण बन्न सक्छ । आज हामीले गरेको एउटा विवेकपूर्ण आर्थिक निर्णयले भोलि परिवारको जीवनमा ठूलो फरक पार्न सक्छ ।
नेपालमा पछिल्ला वर्षहरूमा चाडपर्वसँगै उपभोगको संस्कृति पनि तीव्र रूपमा बढेको छ । अरूले नयाँ कपडा किने, हामीले पनि किन्नुपर्ने । अरूले महँगो मोबाइल फेरे, हामीले पनि फेर्नुपर्ने । अरूको घरमा ठूलो भोज भयो, हामीले पनि त्यस्तै गर्नुपर्ने । सामाजिक सञ्जालले त झन् यस्तो देखासिकीलाई थप तीव्र बनाएको छ । आफ्नो आम्दानी र आर्थिक क्षमताभन्दा बाहिर गएर अरूको जीवनशैली अनुकरण गर्ने प्रवृत्ति अन्तत : आर्थिक बोझमा परिणत हुन्छ । चाडपर्व सकिएपछि जब बिल र ऋणको हिसाब सुरु हुन्छ, केही दिनको उत्साहले दिएको खुशीभन्दा आर्थिक तनाव ठूलो बन्न सक्छ । त्यसैले यसपटक चाडपर्व मनाउँदा एउटा सानो प्रश्न आफैँलाई सोधौँ—‘यो खर्च आवश्यक हो कि केवल देखासिकीका लागि हो ?’ यदि उत्तर देखासिकी हो भने त्यस्तो खर्च कटौती गर्नु नै बुद्धिमानी हो ।
आर्थिक समृद्धिको पहिलो आधार ठूलो आम्दानी मात्र होइन, आम्दानीबाट नियमित रूपमा बचत गर्न सक्ने क्षमता हो । धेरै आम्दानी गर्ने तर सबै खर्च गर्ने व्यक्ति आर्थिक रूपमा कमजोर हुन सक्छ भने सामान्य आम्दानीबाट नियमित बचत गर्ने व्यक्ति भविष्यमा आर्थिक रूपमा बलियो बन्न सक्छ ।
चाडपर्वमा केही रकम छुट्याएर बचत गर्ने अभ्यास यहीँबाट सुरु गर्न सकिन्छ। बैंक तथा वित्तीय संस्थामा राम्रो निक्षेप खाता खोलेर नियमित रकम जम्मा गर्न सकिन्छ । आज केही हजार रुपैयाँबाट सुरु गरिएको बचत केही वर्षपछि उल्लेख्य रकम बन्न सक्छ । सबैभन्दा महत्वपूर्ण कुरा पैसा बचाउनु मात्र होइन, बचत गर्ने संस्कार विकास गर्नु हो । परिवारमा अभिभावकले बचतको अभ्यास गरे भने त्यसको प्रभाव बालबालिकामा पनि पर्छ । छोराछोरीलाई ‘पैसा कमाउने’ मात्र होइन, ‘पैसा व्यवस्थापन गर्ने’ शिक्षा दिनु पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण छ ।
घरजग्गा : योजनाबद्ध भविष्य निर्माण
नेपाली समाजमा आफ्नै घर र जग्गाको सपना अझै पनि बलियो छ । तर घरजग्गा खरिदका लागि ठूलो रकम आवश्यक पर्ने भएकाले त्यसका लागि आजैदेखि योजना बनाउनुपर्छ ।
चाडपर्वमा अनावश्यक खर्च कम गरेर ‘घरजग्गा कोष’ बनाउन सकिन्छ । हरेक महिना निश्चित रकम छुट्याएर जम्मा गर्ने हो भने केही वर्षपछि राम्रो रकम तयार हुन सक्छ । उपयुक्त स्थान र उचित मूल्यमा जग्गा भेटिएको अवस्थामा बैना गर्न आवश्यक रकम जुटाउनसमेत यस्तो बचत उपयोगी बन्न सक्छ ।
तर घरजग्गा खरिदमा पनि हतार र भावनाभन्दा बढी विवेक आवश्यक छ । जग्गाको स्वामित्व, बाटो, नक्सा, क्षेत्रफल, कानुनी अवस्था, बजार मूल्यलगायत सबै पक्षको जाँच गरेर मात्र निर्णय गर्नुपर्छ ।
छोराछोरीका लागि बीमा : खर्च होइन, भविष्यको तयारी
चाडपर्वमा अनावश्यक सामान खरिद गरेर पैसा सक्नुभन्दा छोराछोरीको भविष्यका लागि राम्रो बीमा योजना रोज्नु धेरै अर्थपूर्ण हुन सक्छ ।
आजको सानो रकमले भोलि छोराछोरीको शिक्षा, उच्च शिक्षा वा जीवनका महत्वपूर्ण चरणमा आर्थिक सहयोग पुर्याउन सक्छ । बीमा केवल जोखिम हस्तान्तरण गर्ने माध्यम मात्र होइन, निश्चित योजनाअनुसार भविष्यका लागि आर्थिक तयारी गर्ने माध्यम पनि बन्न सक्छ ।
तर बीमा गर्दा आकर्षक विज्ञापन र अरूको भनाइमा मात्र भर पर्नु हुँदैन । योजनाको अवधि, प्रिमियम, प्रतिफल, जोखिम, सुविधा तथा सर्तहरू राम्रोसँग बुझेर आफ्नो आर्थिक क्षमताअनुसार योजना छनोट गर्नुपर्छ । चाडपर्वमा केही हजार रुपैयाँ अनावश्यक मनोरञ्जनमा खर्च गर्नुको सट्टा त्यही रकम छोराछोरीको भविष्यका लागि छुट्याउनु अभिभावकको जिम्मेवारीप्रतिको राम्रो उदाहरण हुन सक्छ ।
सेयर : खर्च हुने पैसालाई सम्पत्तिमा बदल्ने प्रयास
बचत गरिएको रकमलाई निष्क्रिय राख्नुको सट्टा उचित अध्ययनपछि लगानी गर्नु पनि आवश्यक छ । सेयर बजार त्यसका लागि एउटा सम्भावित माध्यम हुन सक्छ । चाडपर्वको अनावश्यक खर्च कटाएर जोगिएको रकममध्ये आफ्नो जोखिम वहन गर्ने क्षमता र लगानी उद्देश्यअनुसार राम्रो वित्तीय अवस्था भएको कम्पनीको सेयरमा लगानी गर्न सकिन्छ । तर सेयर बजारलाई जुवाको रूपमा बुझ्नु हुँदैन ।
कुनै व्यक्तिले छोटो समयमा ठूलो पैसा कमायो भन्दैमा त्यही बाटो पछ्याउनु बुद्धिमानी हुँदैन । कम्पनीको वित्तीय अवस्था, व्यवस्थापन, व्यवसाय, आम्दानी, लाभांश क्षमता र दीर्घकालीन सम्भावनाको अध्ययन गरेर मात्र लगानी गर्नुपर्छ । बचतले पैसा जोगाउँछ भने विवेकपूर्ण लगानीले सम्पत्ति निर्माण गर्ने अवसर दिन्छ ।
जाँडरक्सी र जुवातास : खुशी होइन, आर्थिक क्षतिको बाटो
चाडपर्वका नाममा हुने अनावश्यक खर्चको चर्चा गर्दा जाँडरक्सी र जुवातासलाई छुटाउन मिल्दैन । चाडपर्वमा साथीभाइसँग रमाइलो गर्ने नाममा अत्यधिक मदिरा सेवन गर्ने र त्यसमा ठूलो रकम खर्च गर्ने प्रवृत्तिले परिवारको आर्थिक अवस्था बिगार्न सक्छ । अझ जुवातासले त केही समयमै वर्षौंको बचत समाप्त पार्न सक्छ ।
जुवामा हारिसकेपछि ‘गुमेको पैसा फिर्ता ल्याउँछु’ भन्ने मनोविज्ञानले मानिसलाई थप जोखिमतर्फ धकेल्छ । परिणामस्वरूप बचत सकिन्छ, ऋण बढ्छ र परिवारमा तनाव उत्पन्न हुन्छ । त्यसैले चाडपर्वको एउटा महत्वपूर्ण संकल्प हुनुपर्छ—जुवातासबाट पूर्ण रूपमा टाढा रहने र जाँडरक्सीमा हुने अनावश्यक खर्च रोक्ने । जुवामा हार्ने सम्भावना भएको पैसा बचत गरेर भविष्यमा लगानी गर्न सकिन्छ । मदिरामा सकिने रकम छोराछोरीको बीमा, बैंक निक्षेप वा अन्य उत्पादनशील क्षेत्रमा प्रयोग गर्न सकिन्छ ।
खुशी मनाऔँ, तर विवेकसहित
चाडपर्वलाई आर्थिक बोझ बनाउनु हुँदैन । पर्व मनाउनु हाम्रो संस्कृति हो, त्यसैले आवश्यक खर्च गर्नुपर्छ । नयाँ कपडा लगाउने, मिठो खाने, आफन्तलाई उपहार दिने र परिवारसँग रमाउने कुरा रोक्नुपर्ने होइन । तर क्षमता अनुसारको खर्च र देखासिकीको खर्चबीचको अन्तर बुझ्नुपर्छ ।
चाडपर्वको बजेट पहिल्यै बनाऔँ । आवश्यक खर्चका लागि रकम छुट्याऔँ । त्यसपछि बाँकी रकमलाई बचत र लगानीतर्फ मोडौँ । सानो रकम हो भनेर त्यसलाई बेवास्ता गर्नु हुँदैन । ठूलो सम्पत्ति प्रायः साना–साना बचत र अनुशासित लगानीबाटै निर्माण हुन्छ ।
हामीले चाडपर्वलाई हेर्ने दृष्टिकोणमा पनि परिवर्तन आवश्यक छ । चाडपर्व भनेको ऋण लिएर खर्च गर्ने, अरूलाई देखाउन महँगा सामान किन्ने र केही दिनमा पैसा सक्ने समय होइन । चाडपर्व भनेको परिवारसँग खुशी बाँड्ने, सम्बन्ध बलियो बनाउने र भविष्यका लागि नयाँ आर्थिक संकल्प गर्ने समय पनि हो । यस वर्ष दशैंमा एउटा राम्रो कपडा कम किनेर छोराछोरीका लागि बीमा गर्न सकिन्छ । तिहारमा अनावश्यक पटाका वा मनोरञ्जनमा हुने खर्च घटाएर बैंकमा निक्षेप थप्न सकिन्छ । जुवातासमा जाने रकमलाई लगानीका लागि छुट्याउन सकिन्छ । मदिरामा खर्च हुने रकमलाई घरजग्गा खरिदको योजनामा जम्मा गर्न सकिन्छ । यस्ता साना निर्णयले हाम्रो आर्थिक व्यवहारमा ठूलो परिवर्तन ल्याउन सक्छ ।
चाडपर्व आउँछन्, जान्छन् । केही दिनको उत्सव सकिन्छ । तर हामीले त्यो अवधिमा गरेको आर्थिक निर्णयको प्रभाव वर्षौंसम्म रहन सक्छ । आज खर्च गरेको पैसा सकिन्छ । तर आज बचत गरेको पैसा भोलि बढ्न सक्छ । आज गरेको बीमाले भविष्य सुरक्षित गर्न सक्छ । आज खोलेको निक्षेप खाताले आर्थिक अनुशासन सिकाउन सक्छ । आज खरिद गरेको विवेकपूर्ण सेयरले दीर्घकालीन सम्पत्ति निर्माणमा योगदान गर्न सक्छ । आजदेखि सुरु गरेको घरजग्गाको बचतले भोलि आफ्नै घरको ढोका खोल्न सक्छ । आजको संयमित खर्च नै भोलिको आर्थिक स्वतन्त्रताको आधार बन्न सक्छ । त्यसैले नजिकिँदै गरेको चाडपर्वलाई केवल पैसा खर्च गर्ने अवसर नबनाऔँ; आफ्नो र आफ्ना सन्तानको भविष्य बनाउने अवसर बनाऔँ ।
