कोलम्बो (श्रीलंका), दक्षिण एसियामा चक्रीय अर्थतन्त्रको विकास, स्रोतसाधनको दिगो उपयोग तथा समावेशी आर्थिक वृद्धिलाई प्रवर्द्धन गर्ने उद्देश्यले श्रीलंकाको कोलम्बोमा ‘दक्षिण एसियामा चक्रीय अर्थतन्त्रसम्बन्धी क्षेत्रीय मञ्च’ आयोजना गरिएको छ । अक्टोबर १९ र २० मा आयोजित उक्त मञ्चमा दक्षिण एसियाली मुलुकका सरकारी निकाय, निजी क्षेत्र, उद्योग–व्यवसाय, वाणिज्य संघसंस्था तथा विकास साझेदारका प्रतिनिधिहरूको सहभागिता रहेको थियो ।
‘क्षेत्रीय अभ्यासबाट साझा कार्यढाँचातर्फ’ भन्ने मूल अवधारणामा केन्द्रित सम्मेलनले दक्षिण एसियामा चक्रीय अर्थतन्त्रको विकासका लागि क्षेत्रीय सहकार्य, नीतिगत समन्वय, निजी क्षेत्रको सहभागिता र व्यावहारिक कार्ययोजना निर्माणलाई प्राथमिकता दिएको छ ।
सम्मेलनमा सार्क चेम्बर अफ कमर्स एन्ड इन्डस्ट्रीको भूमिका क्षेत्रीय निजी क्षेत्रबीच सहकार्य विस्तार, उद्योग–व्यवसायको सहभागिता प्रवद्र्धन तथा चक्रीय अर्थतन्त्रसम्बन्धी अवसरलाई व्यावसायिक गतिविधिसँग जोड्ने सन्दर्भमा महत्त्वपूर्ण रहेको छ । दक्षिण एसियाका उद्योगी–व्यवसायीबीच सहकार्य अभिवृद्धि गर्दै साझा आर्थिक अवसर पहिचान गर्ने उद्देश्यसँग चक्रीय अर्थतन्त्रको एजेन्डालाई जोडेर हेरिएको छ ।
फोहोर व्यवस्थापनभन्दा व्यापक अवधारणा
चक्रीय अर्थतन्त्रलाई सामान्यतः फोहोर व्यवस्थापन, पुनःप्रयोग र पुनर्चक्रणसँग जोडेर बुझ्ने गरिए पनि यसको दायरा त्यसभन्दा निकै व्यापक छ । उत्पादनको डिजाइनदेखि कच्चा पदार्थको उपयोग, उत्पादन प्रक्रिया, उपभोग, मर्मतसम्भार, पुनःप्रयोग र पुनर्चक्रणसम्मका सबै चरणमा स्रोतसाधनको अधिकतम उपयोग गर्नु यसको प्रमुख उद्देश्य हो ।
परम्परागत रेखीय अर्थतन्त्रमा कच्चा पदार्थ निकाल्ने, वस्तु उत्पादन गर्ने, उपभोग गर्ने र अन्त्यमा फोहोरका रूपमा विसर्जन गर्ने अभ्यास प्रचलित छ । यसको विपरीत, चक्रीय अर्थतन्त्रले उत्पादन तथा उपभोगबाट सिर्जना हुने फोहोरलाई पुनः उपयोगयोग्य स्रोतका रूपमा रूपान्तरण गर्ने, प्राकृतिक स्रोतको दोहन घटाउने र उत्पादन प्रक्रियामा स्रोतसाधनको दक्षता बढाउने अवधारणालाई अघि सार्छ ।
सम्मेलनमा यस अवधारणालाई दक्षिण एसियाको आर्थिक विकास, औद्योगिक प्रतिस्पर्धात्मकता, वातावरणीय संरक्षण र रोजगारी सिर्जनासँग जोडेर अघि बढाउने विषयमा छलफल गरिएको थियो ।
क्षेत्रीय कार्यढाँचा र नीतिगत समन्वयमा जोड
दक्षिण एसियाका मुलुकले तीव्र सहरीकरण, बढ्दो उपभोग, औद्योगिक विस्तार, प्लास्टिकजन्य फोहोर, प्राकृतिक स्रोतको दबाब र वातावरणीय चुनौतीको सामना गरिरहेका छन् । यी समस्या कुनै एक मुलुकमा सीमित नरहेकाले क्षेत्रीय स्तरमा साझा रणनीति र सहकार्य आवश्यक रहेको सम्मेलनको मूल सन्देश छ ।
मञ्चले अन्तर्राष्ट्रिय अनुभवलाई दक्षिण एसियाको आर्थिक, सामाजिक र संस्थागत अवस्थासँग अनुकूल बनाउँदै क्षेत्रीय कार्यढाँचा निर्माण गर्ने विषयलाई प्राथमिकता दिएको छ । यसअन्तर्गत नीतिगत सुधार, संस्थागत क्षमता विकास, प्रविधि हस्तान्तरण, लगानी प्रवद्र्धन, बजार पहुँच तथा उद्योग–व्यवसायबीच सहकार्यका सम्भावनाबारे विचार आदानप्रदान गरिएको थियो । सम्मेलनमा छलफल भएका विषयलाई आगामी दिनमा कार्यान्वयनयोग्य कार्यक्रम, नीतिगत प्राथमिकता र दीर्घकालीन कार्ययोजनामा रूपान्तरण गर्नु महत््वपूर्ण हुने देखिएको छ ।
निजी क्षेत्रको नेतृत्व र लगानी आवश्यक
चक्रीय अर्थतन्त्रको प्रभावकारी कार्यान्वयनका लागि सरकारको नीति र नियमन मात्र पर्याप्त हुँदैन । उत्पादन तथा आपूर्ति शृंखलामा प्रत्यक्ष संलग्न निजी क्षेत्र, उद्योगी–व्यवसायी, लगानीकर्ता र उद्यमीको सक्रिय सहभागिता अपरिहार्य हुन्छ ।
यस सन्दर्भमा सार्क चेम्बर अफ कमर्स एन्ड इन्डस्ट्रीजस्ता क्षेत्रीय व्यावसायिक संस्थाले सदस्य मुलुकका उद्योग–व्यवसायबीच अनुभव आदानप्रदान, लगानीका सम्भावना पहिचान, प्रविधिमा पहुँच र साझा व्यावसायिक पहल विकास गर्न महत्वपूर्ण भूमिका खेल्न सक्छन् ।
पुनर्चक्रण उद्योग, फोहोरबाट ऊर्जा उत्पादन, दिगो प्याकेजिङ, पुनःप्रयोगयोग्य सामग्रीको उत्पादन, उत्पादनको आयु विस्तार, मर्मतसम्भार सेवा तथा वातावरणमैत्री आपूर्ति शृंखलामा नयाँ लगानीका अवसर सिर्जना हुन सक्छन् । यस्ता गतिविधिले वातावरणीय दबाब कम गर्नुका साथै नयाँ उद्यम, रोजगारी र व्यावसायिक मूल्य अभिवृद्धिमा योगदान दिन सक्छन् ।
चक्रीय अर्थतन्त्रलाई वातावरण संरक्षणको विषयमा मात्र सीमित नराखी नयाँ व्यवसाय सिर्जना गर्ने, उत्पादन लागत घटाउने, आयातित कच्चा पदार्थमाथिको निर्भरता कम गर्ने र औद्योगिक प्रतिस्पर्धात्मकता बढाउने आर्थिक अवसरका रूपमा विकास गर्नुपर्ने आवश्यकता पनि यसले उजागर गरेको छ ।
दक्षिण एसियाका लागि सम्भावनायुक्त क्षेत्र
सम्मेलनमा प्रस्तुत समाचार विवरणअनुसार कपडा तथा तयारी पोसाक, विद्युतीय सामग्री, निर्माण सामग्री, प्लास्टिक तथा प्याकेजिङ, पर्यटन र कृषि–आधारित उत्पादनजस्ता क्षेत्र चक्रीय अर्थतन्त्रका लागि महत्वपूर्ण सम्भावनायुक्त क्षेत्रका रूपमा समेटिएका छन् ।
कपडा उद्योगमा पुराना कपडा तथा कपडाजन्य सामग्रीको पुनःप्रयोग, विद्युतीय सामग्रीमा मर्मत र पुनःप्राप्ति, निर्माण क्षेत्रमा पुनःप्रयोगयोग्य सामग्रीको उपयोग तथा प्लास्टिकजन्य फोहोरको व्यवस्थापनमार्फत नयाँ आर्थिक मूल्य सिर्जना गर्न सकिन्छ ।
त्यसैगरी, पर्यटन क्षेत्रमा स्रोतसाधनको दक्ष उपयोग, खाद्य फोहोर न्यूनीकरण, पुनःप्रयोगयोग्य सामग्रीको प्रयोग र वातावरणमैत्री सेवा प्रणालीको विकासले दिगो पर्यटनलाई सहयोग पुर्याउन सक्छ ।
यी क्षेत्रलाई प्रभावकारी बनाउन स्पष्ट नीतिगत व्यवस्था, प्राविधिक क्षमता, गुणस्तर मापदण्ड, बजारको सुनिश्चितता र दीर्घकालीन लगानी आवश्यक हुन्छ ।
नेपालको अर्थतन्त्रका लागि पनि अवसर
चक्रीय अर्थतन्त्रको क्षेत्रीय कार्यढाँचाले नेपालजस्ता विकासोन्मुख मुलुकका लागि पनि नयाँ आर्थिक अवसर सिर्जना गर्न सक्छ । नेपालमा सहरी फोहोर व्यवस्थापन, प्लास्टिकको प्रयोग, कृषि अवशेषको उपयोग, निर्माण सामग्रीको पुनःप्रयोग, पर्यटन क्षेत्रको दिगोपन र स्थानीय उत्पादनको मूल्य अभिवृद्धि यसका सम्भावित क्षेत्र हुन् ।
स्थानीय तह, निजी क्षेत्र, उद्योग–व्यवसाय, सहकारी, अनुसन्धान संस्था र विकास साझेदारबीच सहकार्य स्थापित गर्न सके फोहोर व्यवस्थापनको लागत घटाउनुका साथै पुनर्चक्रण, कम्पोस्ट मल उत्पादन, जैविक ऊर्जाको विकास र पुनःप्रयोगयोग्य सामग्रीमा आधारित उद्यम विस्तार गर्न सकिन्छ ।
नेपालले यस अवधारणालाई प्रभावकारी रूपमा अघि बढाउन उत्पादन र उपभोगसम्बन्धी नीतिमा सुधार, फोहोरको वर्गीकरण तथा संकलन प्रणालीको विकास, पुनर्चक्रण उद्योगलाई प्रोत्साहन, वातावरणमैत्री प्रविधिमा लगानी र निजी क्षेत्रका लागि अनुकूल व्यावसायिक वातावरण निर्माण गर्नुपर्ने देखिन्छ ।
सार्क चेम्बर अफ कमर्स एन्ड इन्डस्ट्रीमार्फत क्षेत्रीय अनुभव, प्रविधि, लगानी र व्यावसायिक सम्पर्क विस्तार गर्न सके नेपाली उद्योगी–व्यवसायीले पनि दक्षिण एसियाली बजारमा नयाँ अवसर खोज्न सक्नेछन् ।
साझा घोषणापत्र र आगामी कार्यदिशा
समाचारमा उल्लेख भएअनुसार सम्मेलनको समापनतर्फ दक्षिण एसियामा दिगो तथा समावेशी चक्रीय अर्थतन्त्र प्रवद्र्धन गर्ने उद्देश्यले प्रस्तावित क्षेत्रीय कार्यढाँचा र सन् २०२६–२०३० को कार्यदिशालाई अघि बढाउने विषयमा जोड दिइएको छ । यसमा क्षेत्रीय प्राथमिकता पहिचान, जिम्मेवारी निर्धारण, लगानीको आवश्यकता र कार्यान्वयनका लागि सहकार्य विस्तारजस्ता पक्ष महत्वपूर्ण रहनेछन् ।
यस पहलको सफलता सम्मेलनमा भएका छलफल र प्रतिबद्धतालाई व्यवहारमा उतार्न सक्ने क्षमतामा निर्भर हुनेछ । सरकार, निजी क्षेत्र, क्षेत्रीय व्यावसायिक संस्था र विकास साझेदारबीच स्पष्ट जिम्मेवारी, कार्यान्वयनयोग्य योजना तथा नियमित अनुगमनको व्यवस्था आवश्यक हुन्छ ।
दक्षिण एसियामा चक्रीय अर्थतन्त्रको विकासले वातावरणीय चुनौती सम्बोधन गर्ने मात्र नभई स्रोतसाधनको दक्ष उपयोग, नयाँ उद्योगको विकास, रोजगारी सिर्जना र क्षेत्रीय आर्थिक सहकार्यलाई समेत सुदृढ बनाउन सक्ने अपेक्षा गरिएको छ ।
समग्रमा, कोलम्बोमा आयोजित क्षेत्रीय मञ्चले चक्रीय अर्थतन्त्रलाई फोहोर व्यवस्थापनको सीमित विषयबाट बाहिर निकालेर उत्पादन, व्यापार, लगानी, प्रविधि र क्षेत्रीय आर्थिक सहकार्यसँग जोड्ने बहसलाई अघि बढाएको छ । यसको वास्तविक उपलब्धि भने आगामी वर्षहरूमा तयार हुने नीति, लगानी र कार्यान्वयनका ठोस परिणामबाट मापन हुनेछ ।
