व्यवसाय भन्नासाथ हाम्रो मानसपटलमा लगानी, उत्पादन, कारोबार र नाफाको चित्र आउँछ । नाफा कमाउनु व्यवसायको स्वाभाविक उद्देश्य हो । लगानीकर्ताले जोखिम लिएर पुँजी परिचालन गर्छ, वस्तु तथा सेवा उत्पादन गर्छ, रोजगारी सिर्जना गर्छ र त्यसबाट प्रतिफल प्राप्त गर्छ । तर के व्यवसायको दायित्व नाफा कमाएर सकिन्छ ? के व्यवसायीको सफलता केवल आफ्नो कारोबारको आकार, बैंक ब्यालेन्स वा सम्पत्तिको वृद्धिबाट मात्र मापन गर्न सकिन्छ ? पक्कै पनि सकिँदैन ।
व्यवसाय समाजभन्दा अलग अस्तित्वमा रहन सक्दैन । व्यवसायीले आफ्नो पुँजी लगानी गर्ने, ग्राहक खोज्ने, श्रमिक परिचालन गर्ने र नाफा कमाउने आधार नै समाज हो । त्यसैले व्यवसायले समाजबाट प्राप्त गरेको अवसर र स्रोतप्रति केही दायित्व निर्वाह गर्नु केवल परोपकार होइन, जिम्मेवार व्यवसायको महत्वपूर्ण हिस्सा हो ।
आजको विश्वमा व्यवसायको सफलता नाफासँगै त्यसले समाज र वातावरणमा पार्ने प्रभावबाट पनि मापन गर्न थालिएको छ । यही अवधारणालाई सामाजिक उत्तरदायित्व भनिन्छ । अर्थात् व्यवसायले आफ्नो आर्थिक उद्देश्य पूरा गर्दै समाज, वातावरण, कर्मचारी, ग्राहक र समग्र राष्ट्रप्रति जिम्मेवार व्यवहार गर्नु हो ।
व्यवसायीले नाफा कमाउनु गलत होइन, बरु व्यवसाय सञ्चालनको आधार नै नाफा हो । नाफा नहुने व्यवसाय लामो समय टिक्न सक्दैन । तर व्यवसायले नाफा कमाउने प्रक्रियामा समाजबाट प्राप्त गरेको अवसरलाई पनि बिर्सनु हुँदैन । एउटा उद्योगले स्थानीय क्षेत्रमा लगानी गर्छ । त्यहाँका मानिस ग्राहक बन्छन्, स्थानीय श्रमिकले रोजगारी पाउँछन्, स्थानीय स्रोत र पूर्वाधार प्रयोग हुन्छ, स्थानीय बजारबाट आवश्यक सामग्री खरिद हुन्छ । अन्ततः त्यही समाज व्यवसायको बजार र व्यवसाय सञ्चालनको आधार बन्छ । त्यसैले व्यवसायले कमाएको प्रतिफलको केही हिस्सा फेरि त्यही समाजको हितमा लगानी गर्नु स्वाभाविक र जिम्मेवार अभ्यास हो । यो दान वा कृपाको विषय मात्र होइन । यो व्यवसाय र समाजबीचको पारस्परिक सम्बन्धलाई बलियो बनाउने माध्यम हो ।
शिक्षामा लगानी, भविष्यमा लगानी
सामाजिक उत्तरदायित्वको सबैभन्दा प्रभावकारी क्षेत्रमध्ये शिक्षा एक हो । शिक्षित र दक्ष जनशक्ति कुनै पनि समाजको दीर्घकालीन विकासको आधार हो । व्यवसायीले विद्यालयको भौतिक पूर्वाधार सुधार, छात्रवृत्ति, शैक्षिक सामग्री वितरण, डिजिटल शिक्षा, सीप विकास तथा प्राविधिक शिक्षामा सहयोग गर्न सक्छन् । कुनै विपन्न विद्यार्थीलाई छात्रवृत्ति दिनु तत्कालका लागि एउटा व्यक्तिलाई सहयोग जस्तो देखिए पनि त्यसको प्रभाव पुस्तौँसम्म पुग्न सक्छ । एउटा विद्यार्थी शिक्षित भएर सक्षम नागरिक बनेमा उसले आफ्नो परिवार मात्र होइन, समाज र राष्ट्रको आर्थिक तथा सामाजिक विकासमा योगदान पु¥याउन सक्छ । त्यसैले शिक्षामा गरिने सामाजिक लगानीलाई खर्चका रूपमा होइन, भविष्य निर्माणको लगानीका रूपमा बुझ्न आवश्यक छ ।
स्वास्थ्यमा सहयोग, स्वस्थ समाजको आधार
स्वास्थ्य अर्को महत्वपूर्ण क्षेत्र हो । विशेषगरी ग्रामीण तथा विपन्न समुदायमा गुणस्तरीय स्वास्थ्य सेवा अझै चुनौतीपूर्ण विषय बन्ने गरेको छ । व्यवसायीले स्वास्थ्य शिविर, औषधि तथा स्वास्थ्य सामग्री सहयोग, मातृ तथा बाल स्वास्थ्य, सरसफाइ तथा स्वास्थ्य सचेतना कार्यक्रम सञ्चालन गर्न सक्छन् । समाजका कमजोर वर्गले समयमै उपचार पाउन नसक्दा सामान्य रोगसमेत गम्भीर समस्या बन्न सक्छ । यस्तो अवस्थामा व्यवसायी तथा निजी क्षेत्रको सामाजिक पहलले महत्वपूर्ण भूमिका खेल्न सक्छ । स्वास्थ्य क्षेत्रमा गरिएको सहयोगले प्रत्यक्ष रूपमा मानिसको जीवनसँग जोडिएको परिणाम दिन्छ । त्यसैले सामाजिक उत्तरदायित्वअन्तर्गत स्वास्थ्यलाई प्राथमिकतामा राख्नु मानवीय दायित्व पनि हो ।
पूर्वाधार विकासमा निजी क्षेत्रको भूमिका
सडक, खानेपानी, विद्यालय, सार्वजनिक शौचालय, पुस्तकालय, खेलमैदान, सामुदायिक भवन, पुल तथा अन्य स्थानीय पूर्वाधार विकासमा पनि व्यवसायीले आफ्नो भूमिका निर्वाह गर्न सक्छन् । सरकारको जिम्मेवारी आफ्नो ठाउँमा छ । तर सरकार एक्लैले समाजका सबै आवश्यकता पूरा गर्न सक्दैन । राज्य, निजी क्षेत्र र समुदायबीच सहकार्य भयो भने विकासको गति अझ प्रभावकारी बन्न सक्छ । विशेषगरी व्यवसाय सञ्चालन भएको क्षेत्रमा स्थानीय आवश्यकतालाई पहिचान गरेर गरिने पूर्वाधार सहयोगले व्यवसाय र समुदायबीचको सम्बन्धलाई बलियो बनाउँछ ।
जनचेतना विस्तार पनि सामाजिक जिम्मेवारी
सामाजिक उत्तरदायित्व भनेको पैसा वितरण गर्नु मात्र होइन । चेतना विस्तार पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण पक्ष हो । लागूऔषध दुव्र्यसनविरुद्ध अभियान, वित्तीय साक्षरता, वातावरण संरक्षण, ट्राफिक सचेतना, सरसफाइ, लैङ्गिक हिंसाविरुद्ध जनचेतना, बालविवाह न्यूनीकरण, साइबर सुरक्षाजस्ता विषयमा व्यवसायीले अभियान सञ्चालन वा सहयोग गर्न सक्छन् । कतिपय सामाजिक समस्या आर्थिक सहयोगले मात्र समाधान हुँदैनन् । मानिसको सोच र व्यवहारमा परिवर्तन आवश्यक हुन्छ । त्यसैले जनचेतनामूलक कार्यक्रम सामाजिक उत्तरदायित्वको प्रभावकारी माध्यम बन्न सक्छ ।
असहाय र विपन्नप्रति सहयोग
समाजमा सबै मानिसको आर्थिक अवस्था समान हुँदैन । कोही अवसरको अभावमा पछि परेका हुन्छन् भने कोही प्राकृतिक विपत्ति, दुर्घटना, रोग वा अन्य कारणले आर्थिक संकटमा परेका हुन्छन् । यस्तो अवस्थामा असहाय, ज्येष्ठ नागरिक, अपाङ्गता भएका व्यक्ति, विपन्न परिवार तथा विपद्पीडितलाई आर्थिक तथा आवश्यक सामग्री सहयोग गर्नु व्यवसायीको मानवीय दायित्वको एउटा महत्वपूर्ण पक्ष हो । तर यस्तो सहयोग पनि केवल फोटो खिच्ने वा प्रचार गर्ने माध्यम बन्नु हुँदैन । सहयोग प्राप्त गर्ने व्यक्तिको सम्मान र आत्मसम्मानलाई केन्द्रमा राखेर गरिने सहयोग नै वास्तविक सामाजिक उत्तरदायित्व हो ।
रोजगारी सिर्जना पनि सामाजिक उत्तरदायित्व
सामाजिक उत्तरदायित्वको कुरा गर्दा हामी प्रायः चन्दा, सहयोग र सामाजिक कार्यक्रममा मात्र केन्द्रित हुन्छौँ । तर व्यवसायीले सिर्जना गर्ने रोजगारी आफैँमा ठूलो सामाजिक योगदान हो ।
एउटा व्यवसायले प्रत्यक्ष रोजगारी मात्र होइन, अप्रत्यक्ष रूपमा पनि धेरै मानिसको आयआर्जनको बाटो खोल्न सक्छ । उत्पादन, ढुवानी, आपूर्ति, सेवा तथा स्थानीय व्यापारसँग जोडिएका धेरै व्यक्तिको आर्थिक जीवन व्यवसायसँग सम्बन्धित हुन्छ । त्यसैले श्रमिकलाई उचित पारिश्रमिक, सुरक्षित कार्यस्थल, सम्मानजनक व्यवहार र क्षमता विकासको अवसर दिनु पनि व्यवसायको महत्वपूर्ण सामाजिक उत्तरदायित्व हो ।
वातावरणप्रति जिम्मेवार व्यवसाय
आज व्यवसायको सामाजिक उत्तरदायित्व वातावरणसँग पनि जोडिएको छ । उद्योग तथा व्यवसायले उत्पादन र सञ्चालनका क्रममा वातावरणमा पार्ने प्रभावलाई बेवास्ता गर्न मिल्दैन । फोहोर व्यवस्थापन, ऊर्जा बचत, पानीको संरक्षण, वृक्षरोपण, प्रदूषण न्यूनीकरण, वातावरणमैत्री प्रविधिको प्रयोगजस्ता क्षेत्रमा व्यवसायीले जिम्मेवार भूमिका निर्वाह गर्न सक्छन् । अन्ततः व्यवसायले उपयोग गर्ने प्राकृतिक स्रोत आगामी पुस्ताको पनि सम्पत्ति हो । त्यसैले वर्तमान पुस्ताको नाफाका लागि भविष्यको वातावरणलाई जोखिममा पार्नु दीर्घकालीन रूपमा जिम्मेवार व्यवसाय हुन सक्दैन ।
सामाजिक उत्तरदायित्व प्रचार होइन, संस्कार बन्नुपर्छ
कहिलेकाहीँ सामाजिक उत्तरदायित्वका नाममा गरिएका कार्यक्रम केवल प्रचार र सार्वजनिक सम्बन्ध सुधार गर्ने माध्यम बन्ने गरेको देखिन्छ । सामाजिक सहयोगको समाचार सार्वजनिक हुनु आफैँमा गलत होइन । तर सहयोगको मूल उद्देश्य नै प्रचार भयो भने सामाजिक उत्तरदायित्वको मर्म कमजोर हुन्छ ।
व्यवसायीले सामाजिक उत्तरदायित्वलाई आफ्नो संस्थागत संस्कारका रूपमा विकास गर्न आवश्यक छ । वार्षिक रूपमा नाफाको निश्चित हिस्सा सामाजिक क्षेत्रमा छुट्याउने, स्थानीय आवश्यकता पहिचान गर्ने, पारदर्शी रूपमा खर्च गर्ने र त्यसको प्रभाव मूल्यांकन गर्ने प्रणाली विकास गर्न सकिन्छ । यस्तो अभ्यासले सामाजिक उत्तरदायित्वलाई आकस्मिक सहयोगबाट दीर्घकालीन सामाजिक लगानीमा रूपान्तरण गर्न सक्छ ।
स्थानीय समुदायसँगको सम्बन्ध बलियो बनाउने माध्यम
जुन समाजमा व्यवसाय सञ्चालन हुन्छ, त्यही समाजसँग व्यवसायको दीर्घकालीन सम्बन्ध हुन्छ । स्थानीय समुदायले व्यवसायलाई स्वीकार गरेन भने व्यवसायको दिगोपनमा समेत चुनौती आउन सक्छ । त्यसैले व्यवसायीले स्थानीय समुदायको आवश्यकता, भावना र प्राथमिकतालाई बुझ्नुपर्छ । समुदायसँग संवाद गर्ने, स्थानीय जनशक्तिलाई अवसर दिने, स्थानीय उत्पादन र सेवाको प्रयोग गर्ने तथा सामाजिक विकासमा सहकार्य गर्ने अभ्यासले व्यवसाय र समुदायबीच विश्वास निर्माण गर्छ । विश्वास कुनै विज्ञापनबाट किन्न सकिँदैन । त्यो व्यवहारबाट निर्माण हुन्छ ।
राष्ट्र निर्माणमा निजी क्षेत्रको योगदान
राष्ट्र निर्माण सरकारको मात्र जिम्मेवारी होइन । निजी क्षेत्र पनि राष्ट्रको महत्वपूर्ण साझेदार हो । व्यवसायीले कर तिर्ने, रोजगारी सिर्जना गर्ने, उत्पादन तथा सेवा विस्तार गर्ने, लगानी बढाउने र आर्थिक गतिविधि चलायमान बनाउने काममार्फत राष्ट्रलाई योगदान गरिरहेका हुन्छन् ।
यससँगै सामाजिक क्षेत्रमा गरिने लगानीले निजी क्षेत्रको भूमिकालाई अझ व्यापक बनाउँछ । एउटा सफल व्यवसायीले आफ्नो व्यवसायसँगै समाजलाई पनि सफल बनाउन योगदान गर्न सके त्यसको प्रभाव व्यक्तिगत सम्पत्तिभन्दा धेरै ठूलो हुन सक्छ । आज एउटा विद्यालयमा सहयोग गरिएको रकम भोलि हजारौँ विद्यार्थीको भविष्य निर्माणमा उपयोगी हुन सक्छ । एउटा स्वास्थ्य केन्द्रमा गरिएको सहयोगले सयौँ मानिसलाई सेवा दिन सक्छ । एउटा सीप विकास कार्यक्रमले बेरोजगार युवालाई आत्मनिर्भर बनाउन सक्छ। एउटा वातावरण संरक्षण अभियानले भावी पुस्ताका लागि स्वच्छ वातावरण जोगाउन सक्छ । यही नै व्यवसायको सामाजिक प्रभाव हो ।
व्यवसाय र समाज एकअर्काका प्रतिस्पर्धी होइनन्, परिपूरक हुन् । समाजले व्यवसायलाई बजार, श्रम, स्रोत र अवसर दिन्छ भने व्यवसायले समाजलाई रोजगारी, वस्तु तथा सेवा, राजस्व र आर्थिक गतिविधि प्रदान गर्छ। यही सम्बन्धलाई अझ अर्थपूर्ण बनाउन सामाजिक उत्तरदायित्व आवश्यक हुन्छ । त्यसैले व्यवसायीले ‘मैले कति कमाएँ ?’ भन्ने प्रश्नसँगै ‘मैले समाजलाई कति फर्काएँ ?’ भन्ने प्रश्न पनि आफैँलाई सोध्न आवश्यक छ ।
लगानी गर्नु, उत्पादन गर्नु र नाफा कमाउनु व्यवसायको आर्थिक पक्ष हो । तर आफूले कमाएको नाफाको केही हिस्सा शिक्षा, स्वास्थ्य, पूर्वाधार, वातावरण, जनचेतना, सीप विकास तथा असहाय र विपन्न वर्गको सहयोगमा लगाउनु व्यवसायको सामाजिक पक्ष हो । अन्ततः राम्रो व्यवसाय त्यो मात्र होइन, जसले आफ्नो लगानीकर्तालाई प्रतिफल दिन्छ; राम्रो व्यवसाय त्यो पनि हो, जसले आफ्नो वरिपरिको समाजलाई अवसर, आशा र विकासको बाटो दिन्छ । नाफा व्यवसायको आवश्यकता हो, तर सामाजिक उत्तरदायित्व व्यवसायको पहिचान बन्नुपर्छ । व्यवसायीले जुन समाजमा लगानी गरेर प्रतिफल कमाएको हुन्छ, त्यस समाजको समृद्धिमा आफ्नो हिस्साको योगदान गर्नु केवल सामाजिक दायित्व मात्र होइन—यो जिम्मेवार व्यवसायको धर्म पनि हो ।
