राजधानी काठमाडौं देशको प्रशासनिक, राजनीतिक र आर्थिक केन्द्र मात्र होइन, स्वास्थ्य उपचारको पनि प्रमुख केन्द्र हो । देशका विभिन्न जिल्लाबाट उपचारका लागि दैनिक ठूलो संख्यामा नागरिक काठमाडौं आउने गर्छन् । विशेषगरी आर्थिक रूपमा कमजोर तथा ग्रामीण क्षेत्रका नागरिकका लागि सरकारी अस्पताल उपचारको प्रमुख आशा र भरोसाको केन्द्र बनेका छन् । तर राजधानीमै रहेका सरकारी अस्पतालहरूको व्यवस्थापन, सरसफाइ, जनशक्ति र सेवा प्रवाहको अवस्था हेर्दा प्रश्न उठ्ने गरेको छ ।
प्रमुख सरकारी अस्पताल जस्तै टिचिङ अस्पताल, वीर अस्पताल, सिभिल अस्पताल, पाटन अस्पताललगायत अन्य सरकारी अस्पतालमा आम मानिसको स्वास्थ्यको लागि आशा, विश्वास र भरोसाको केन्द्र बनेको छ । सक्षम चिकित्सक, कुशल कर्मचारी र स्वास्थ्यकर्मीहरू हुँदाहुँदै पनि अझै गर्न सकिने सुधारसमेत नभएको देखिन्छ ।
एकातिर उचित पारिश्रमिक र सेवा–सुविधाको अभावका कारण दक्ष स्वास्थ्यकर्मी विदेश पलायन हुने अवस्था छ भने अर्कोतिर भएका स्वास्थ्यकर्मीको उचित व्यवस्थापन र परिचालन हुन नसक्दा सरकारी अस्पतालमा सेवा प्रवाह प्रभावित भइरहेको देखिन्छ । स्वास्थ्यकर्मीको अभाव हो वा व्यवस्थापनको कमजोरी, अथवा आवश्यक बजेट र स्रोतसाधनको कमी हो भन्ने विषयमा सम्बन्धित निकायले गम्भीर अध्ययन गर्नुपर्ने अवस्था आएको छ । स्वास्थ्य र शिक्षालाई सुधार नगरेसम्म देश समृद्ध हुन सक्दैन ।
अझै स्वास्थ्यजस्तो संवेदनशील क्षेत्रमा सामान्य कमजोरीले पनि नागरिकको जीवनमा प्रत्यक्ष असर पार्न सक्छ । अस्पतालमा बिरामी पुगिसकेपछि उसले औषधि, उपचार र चिकित्सकीय सेवासँगै स्वच्छ वातावरण, व्यवस्थित सेवा र मानवीय व्यवहारको अपेक्षा गर्छ । तर कतिपय सरकारी अस्पतालको अवस्था हेर्दा यी आधारभूत पक्षमै सुधारको आवश्यकता देखिन्छ ।
आम जनताको भरोसा सरकारी अस्पताल
नेपालमा आर्थिक रूपमा सम्पन्न नागरिकसँग निजी अस्पताल रोज्ने विकल्प हुन्छ । तर न्यून आय भएका परिवारका लागि सरकारी अस्पताल नै उपचारको प्रमुख आधार हो । निजी अस्पतालमा उपचार खर्च महँगो हुने भएकाले सामान्य आम्दानी भएका परिवारले सरकारी अस्पतालमै उपचार खोज्नु स्वाभाविक हो ।
त्यसैले सरकारी अस्पतालको सेवा कमजोर हुँदा यसको सबैभन्दा ठूलो असर गरिब तथा निम्न आय भएका नागरिकमाथि पर्छ । उपचारका लागि टाढाटाढाबाट आएका बिरामी र उनका आफन्त अस्पतालको भीड, लामो प्रतीक्षा, औषधिको समस्या र अव्यवस्थित सेवाबीच दिन बिताउन बाध्य हुन्छन् ।
स्वास्थ्य सेवा नागरिकको मौलिक अधिकारसँग जोडिएको विषय हो । त्यसैले सरकारी अस्पताललाई केवल बजेट खर्च गर्ने संस्थाका रूपमा नभई नागरिकको जीवनसँग प्रत्यक्ष जोडिएको सार्वजनिक सेवाको केन्द्रका रूपमा हेर्न आवश्यक छ ।
राजधानीका विभिन्न सरकारी अस्पतालमा देखिएको अवस्था
राजधानीको केन्द्रमा रहेको सिभिल अस्पतालमा पुग्दा पनि अस्पताल व्यवस्थापनका केही पक्षमा सुधारको आवश्यकता महसुस गर्न सकिन्छ । अस्पतालको इमर्जेन्सी सेवामा देखिने अस्तव्यस्तता विशेष रूपमा ध्यान दिनुपर्ने विषय हो ।
इमर्जेन्सी भनेको कुनै पनि अस्पतालको सबैभन्दा संवेदनशील विभाग हो । आकस्मिक अवस्थामा अस्पताल पुगेका बिरामीलाई तत्काल उपचार र प्राथमिकताका आधारमा सेवा दिनुपर्ने हुन्छ । तर बिरामीको चापअनुसार स्थान, जनशक्ति र व्यवस्थापनको उचित संयोजन हुन नसक्दा इमर्जेन्सीमा भीड र अव्यवस्था देखिन सक्छ ।
नवजात शिशु, बालबालिका, वृद्धवृद्धा तथा अन्य आकस्मिक अवस्थाका बिरामीलाई एउटै इमर्जेन्सी क्षेत्रमा राखेर उपचार गर्ने अवस्था रहनु पनि सुधार गर्नुपर्ने पक्ष हो । सबै बिरामीको स्वास्थ्य अवस्था एउटै हुँदैन । नवजात शिशु वा वृद्ध बिरामीका लागि विशेष संवेदनशीलता आवश्यक हुन्छ । त्यसैले बिरामीको उमेर, रोगको प्रकृति र जोखिमका आधारमा उपचार क्षेत्रलाई व्यवस्थित गर्न सके सेवा अझ प्रभावकारी बन्न सक्छ ।
अनावश्यक भीड र समन्वयको कमी
अस्पतालमा भीड हुनु मात्र व्यवस्थापनको समस्या होइन । बिरामीको संख्या धेरै हुनु स्वाभाविक पनि हुन सक्छ । तर उपलब्ध जनशक्ति, बेड, औषधि, परीक्षण, फार्मेसी र चिकित्सकीय सेवालाई व्यवस्थित रूपमा समन्वय गर्न नसक्दा अनावश्यक भीड र अन्योल
सिर्जना हुन्छ ।
बिरामीलाई कहाँ जाने, कुन कक्षमा जाने, कुन सेवा पहिले लिने भन्ने विषयमा स्पष्ट सूचना र सहजीकरणको व्यवस्था हुनु आवश्यक छ । अस्पतालभित्रै विभिन्न विभागबीच समन्वय कमजोर भयो भने बिरामी र आफन्तले एउटै कामका लागि पटकपटक विभिन्न ठाउँ धाउनुपर्ने अवस्था आउन सक्छ ।
यसका लागि ठूलो बजेट मात्र आवश्यक हुन्छ भन्ने छैन । कतिपय सुधार व्यवस्थापनको इच्छाशक्ति, कार्यविभाजन, जिम्मेवारी निर्धारण र नियमित अनुगमनबाट पनि गर्न सकिन्छ ।
इमर्जेन्सीको फार्मेसी पनि एउटै
इमर्जेन्सीमा उपचार गराइरहेका बिरामीका लागि आवश्यक औषधि तत्काल उपलब्ध हुनु अत्यन्त महत्वपूर्ण हुन्छ । तर आकस्मिक सेवाको चापअनुसार फार्मेसीको व्यवस्था र सेवा प्रवाह पर्याप्त प्रभावकारी हुन नसके बिरामीका आफन्तलाई औषधि खोज्न बाहिर जानुपर्ने अवस्था आउन सक्छ ।
इमर्जेन्सी र फार्मेसीबीचको समन्वय तथा औषधिको उपलब्धतालाई प्राथमिकताका साथ व्यवस्थापन गर्नुपर्छ । अस्पतालभित्र उपलब्ध हुनुपर्ने अत्यावश्यक औषधि, उपकरण र सामग्रीको नियमित स्टक अनुगमन गर्ने प्रणाली प्रभावकारी बनाउन आवश्यक छ ।
सरसफाइमा सामान्य कुरा पनि महत्वपूर्ण
अस्पतालमा सरसफाइ केवल सौन्दर्यको विषय होइन । यो बिरामीको स्वास्थ्य र संक्रमण नियन्त्रणसँग प्रत्यक्ष सम्बन्धित विषय हो । अस्पतालका शौचालयहरू नियमित रूपमा सफा हुनु, पानी तथा साबुनको व्यवस्था हुनु सामान्य कुरा जस्तो लागे पनि स्वास्थ्य संस्थाका लागि अत्यन्त महत्वपूर्ण विषय हो ।
तर कतिपय स्थानमा शौचालय पर्याप्त रूपमा सफा नगरिएको र साबुनको समेत नियमित व्यवस्था नभएको अवस्था देखिनु चिन्ताको विषय हो । अस्पतालमा आउने व्यक्ति बिरामी मात्र हुँदैनन्; उनीहरूसँग बालबालिका, वृद्धवृद्धा र अन्य आफन्त पनि हुन्छन् । यस्तो स्थानमा सरसफाइमा सामान्य लापरबाहीले पनि स्वास्थ्य जोखिम बढाउन सक्छ ।
त्यस्तै अस्पताल परिसरका बगैँचा तथा खुला स्थान पनि सफा, व्यवस्थित र आकर्षक हुन आवश्यक छ । बिरामी र उनका आफन्तले तनावपूर्ण अवस्थामा अस्पतालमा समय बिताइरहेका हुन्छन् । सफा, शान्त र हरियाली वातावरणले अस्पतालको समग्र वातावरणलाई सकारात्मक बनाउन सहयोग गर्छ ।
निर्माण सामग्री र कवाडी व्यवस्थापन
अस्पताल परिसरमा यत्रतत्र निर्माण सामग्री थुपारिएको देखिनु अर्को व्यवस्थापकीय कमजोरी हो । निर्माण तथा मर्मतका काम भइरहेका छन् भने त्यसका सामग्रीलाई सुरक्षित र व्यवस्थित रूपमा राखिनुपर्छ ।
त्यस्तै प्रयोगमा नआउने सामान, पुराना उपकरण, कवाडी सामग्री वा अन्य अनावश्यक वस्तुहरू जथाभावी थुपारेर राख्दा अस्पतालको सौन्दर्य मात्र बिग्रँदैन, दुर्घटनाको जोखिमसमेत बढ्न सक्छ ।
अस्पतालमा कुन सामान आवश्यक छ, कुन प्रयोगमा छ र कुन लामो समयदेखि प्रयोगविहीन अवस्थामा छ भन्ने विषयमा नियमित सूचीकरण गर्न सकिन्छ । प्रयोगमा नआउने सामग्रीको उचित व्यवस्थापन गर्ने, पुनःप्रयोग गर्न सकिने सामान छुट्याउने र कवाडी व्यवस्थापन गर्ने प्रणाली बनाउन ठूलो कठिनाइ नहुन सक्छ ।
समस्या जनशक्तिको मात्र हो त?
सरकारी अस्पतालको अवस्था कमजोर हुनुका पछाडि जनशक्ति अभाव एउटा महत्वपूर्ण कारण हुन सक्छ । स्वास्थ्य क्षेत्रमा दक्ष जनशक्ति टिकाइराख्न उचित पारिश्रमिक, सेवा–सुविधा, सुरक्षित कार्य वातावरण र पेशागत सम्मान आवश्यक हुन्छ । स्वास्थ्यकर्मी विदेश पलायन भइरहेको अवस्थामा यो विषय अझ गम्भीर छ ।
तर अस्पतालको सबै समस्या जनशक्ति अभावबाट मात्र भएको निष्कर्ष निकाल्न मिल्दैन । कतिपय समस्या व्यवस्थापनसँग सम्बन्धित हुन्छन् । उपलब्ध जनशक्तिको उचित परिचालन, स्पष्ट जिम्मेवारी, विभागबीच समन्वय, नियमित अनुगमन र कामप्रतिको जवाफदेहिता पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण हुन्छ ।
त्यस्तै अस्पताल सञ्चालनका लागि आवश्यक पुँजी र बजेटको अभाव भए सरकारले त्यसको सम्बोधन गर्नुपर्छ । तर बजेट उपलब्ध भएर पनि त्यसको प्रभावकारी उपयोग हुन नसकेको हो भने त्यसको पनि समीक्षा आवश्यक छ ।
गर्न सकिने काम नगर्ने प्रवृत्तिको अन्त्य गरौँ
स्वास्थ्य सेवा सुधारका लागि सधैँ ठूलो बजेट र नयाँ भवन मात्र आवश्यक हुँदैन । अस्पतालभित्रका धेरै समस्या उपलब्ध स्रोतको राम्रो व्यवस्थापनबाट पनि समाधान गर्न सकिन्छ । नियमित सरसफाइ, शौचालयमा साबुन र पानीको व्यवस्था, बगैँचा व्यवस्थापन, निर्माण सामग्री सुरक्षित स्थानमा राख्ने, कवाडी हटाउने, बिरामीलाई स्पष्ट सूचना दिने र इमर्जेन्सीको भीड व्यवस्थापन गर्ने जस्ता काम तत्काल गर्न सकिन्छ ।
अस्पताल व्यवस्थापनले प्रत्येक दिन आफ्नो सेवा क्षेत्रको निरीक्षण गर्ने, कमजोरी पहिचान गर्ने र जिम्मेवार व्यक्तिलाई सुधारको जिम्मेवारी दिने हो भने धेरै समस्या क्रमशः समाधान हुन सक्छन् ।
स्वास्थ्य मन्त्रालय, सम्बन्धित अस्पताल प्रशासन, स्वास्थ्यकर्मी र सरोकारवाला निकायबीच प्रभावकारी समन्वय आवश्यक छ । समस्या जनशक्तिको हो भने जनशक्ति थप्नुपर्छ । बजेटको हो भने बजेट व्यवस्थापन गर्नुपर्छ । पूर्वाधारको हो भने पूर्वाधार सुधार गर्नुपर्छ । तर उपलब्ध स्रोत हुँदाहुँदै व्यवस्थापनको कमजोरीका कारण सेवा प्रभावित भएको हो भने त्यसको जिम्मेवारी पनि लिनुपर्छ ।
राजधानीको मुटुमा रहेको सरकारी अस्पताल देशभरका नागरिकका लागि उदाहरण बन्नुपर्ने हो । यहाँको सेवा, सरसफाइ र व्यवस्थापन राम्रो भयो भने त्यसले देशका अन्य सरकारी स्वास्थ्य संस्थालाई पनि सकारात्मक सन्देश दिन सक्छ ।
अन्ततः स्वास्थ्य सेवा कुनै व्यापारिक वस्तु मात्र होइन, नागरिकको जीवनसँग जोडिएको सार्वजनिक जिम्मेवारी हो । गरिब नागरिकले सरकारी अस्पतालमा पुग्दा आफूले पाउने सेवा कमजोर छ भन्ने अनुभूति गर्न नपरोस् । स्वास्थ्यकर्मीले सम्मानजनक वातावरणमा काम गर्न पाऊन् र बिरामीले व्यवस्थित, स्वच्छ तथा सहज वातावरणमा उपचार पाऊन् भन्ने सुनिश्चित गर्नु राज्यको दायित्व हो ।
त्यसैले सम्बन्धित निकायले राजधानीका सरकारी अस्पतालको वास्तविक अवस्था बुझेर जनशक्ति, व्यवस्थापन, बजेट, पूर्वाधार र सेवा प्रवाह, सबै पक्षको समग्र समीक्षा गर्न आवश्यक छ । सुधार गर्न सकिने काम आजैदेखि सुरु गर्न सकिन्छ । प्रश्न केवल स्रोत कति छ भन्ने होइन, उपलब्ध स्रोतलाई कति प्रभावकारी रूपमा प्रयोग गरिएको छ भन्ने पनि हो ।
देशको राजधानीमै रहेका प्रमुख अस्पतालहरूको अवस्थै चिन्ताजनक छ भने मोफसलका सरकारी अस्पतालको अवस्था के छ भन्ने स्पष्ट छ, यहाँ श्रोत र सामग्रीको कमी भन्दा पनि भएकोलाई कसरी परिचालन र प्रयोग गर्ने भन्ने जबसम्म धारणा हुँदैन र उचित व्यवस्थापन हुँदैन, जसको जुनसुकै सरकार आएपनि यो देशमा सरकारी अस्पताल को हालत अब आउने वर्षहरूमा पनि सायद यस्तै हुन्छ वा झन बिग्रँदो अवस्थामा हुने देखिन्छ, अब गफ होइन सुधारको पहल आवश्यक छ ।
