सेयर बजारको अनभिज्ञता कति ?
केही दिन अगाडि म ब्रोकर अफिसमा काम परेर गएको थिएँ, त्यहाँ निकै भीडभाड थियो । मेरो काम छिट्टै सकियो अनि फर्किन लाग्दा एकजना बुवाले मलाई सहायता माग्नुभयो । मैले पनि संकोच नै नमानी ’हस्’ भनेर उहाँलाई एकछिन समय प्रदान गर्न पाएँ ।
उहाँसँग सोध्दा उहाँ सोलु हाइड्रोको स्थानीयतर्फको सेयर भर्न आउनुभएको रहेछ । उहाँको यो पहिलो आईपीओ रहेछ । छरछिमेकबाट ’आईपीओमा लगानी गर्ने’ भन्ने हल्लाको पछाडि लागेर भविष्यको लागि हुन्छ भनेर भर्न लाग्नुभएको रहेछ । उहाँलाई आईपीओसम्बन्धी खासै पहिले थाहा रहेनछ, त्यसैले आईपीओ भर्न चाहिने सबै प्रक्रियाबाट जानुपर्ने भएकोले उहाँ अक्क न बक्क पर्नुभएको रहेछ ।
सुरुमा त मलाई लाग्यो अरू सबैले जस्तै उहाँले पढ्नुभएको रहेनछ, त्यही भएर मलाई फारम भर्न सहायता माग्नुभयो । तर फारम भर्दै कुरा गर्ने क्रममा म छक्क परेँ ! उहाँले त मास्टर्स पढ्नुभएको रहेछ र एउटा संस्थाको उच्च पदस्थ व्यक्ति हुनुहुँदो रहेछ ।
म एक त व्यवस्थापनको विद्यार्थी, अनि सेयर बजारमा थोरैतिनो रुचि राख्ने गरेको छु । त्यसैले मलाई आफूले जानेको कुरा अरुलाई सिकाउन पाउदा निकै खुशी लाग्छ । तर यो घटनाले मलाई सोच्न बाध्य बनायो । त्यत्रो पढेको मान्छेलाई पनि सामान्य जानकारी हुनुपर्ने कुरामा किन यस्तो अनभिज्ञता भएको होला भन्ने लाग्यो । तर आफँैले पछि आएर अनुसन्धान गर्दा मेरै पुस्ताका पढेलेखेका साथीहरूलाई पनि कतिपय प्रक्रियागत कुरा झन्झटिलो लागेर बेवास्ता गरी पछि परिरहेका हुने रहेछन् ।
उहाँलाई आईपीओ भर्न चाहिने सबै कुराहरूमध्ये केही कुरा उहाँसँग थियो र केही कुराको लागि फारम भर्नुपर्ने थियो । उहाँले आफूले आँखा धमिलो देख्ने कुरा मसँग सुनाउनुभयो र चस्मा घरमै छोडेर आएकोले मलाई फारम भरिदिन भन्नुभयो । उहाँसँग बैंक खाता पहिले नै भएकोले उहाँको त्यही बचत खातालाई लिएर जाने निष्कर्ष लियौं । बैंक खातापछि चाहिने भनेको डिम्याट नम्बर हो । त्यसैले मैले उहाँलाई ’डिम्याट नम्बर छ?’ भनेर सोध्दा उहाँले आश्चर्य मान्दै सोध्नुभयो, ’बाबु, के हो त्यो भनेको?’
मलाई आफूले जानेको कुरा सिकाउँदा सारै रमाइलो लाग्छ । त्यसैले म आफूले जानेको कुरा अरुलाई सिकाउन खासै संकोच मान्दिन । ’डिम्याट नम्बर भनेको, पहिले पहिले हजुरको सेयरको प्रमाणपत्र दिइन्थ्यो, तर प्रविधिको विकाससँगै त्यो सेयरजस्तो सम्पत्तिलाई डिजिटल÷बिजुलीको माध्यममा बैंक खातामा पैसा भएजस्तै सुरक्षित राख्ने खाता हो ।’
मैले थपेँ, ’डिम्याट खाता खोल्ने प्रक्रिया त्यस्तो झन्झटिलो हुँदैन । त्यसमा केवल आफ्नो व्यक्तिगत विवरण, आफू बसोबास गर्ने ठाउँको नाम, आफ्नो स्थायी ठेगाना, त्यसैगरी आफ्नो तीनपुस्ते विवरण चाहिन्छ ।’ साथै, डिम्याट खाता राख्नका लागि सम्पत्ति शुद्धीकरण ऐनले पनि केही विवरणहरू माग्ने गर्दछ; जस्तै कुनै राजनीतिक दल वा पार्टीमा वा सरकारी उच्च पदस्थ व्यक्ति भएको नभएको बारेमा, आफ्नो पेसा÷व्यवसायको विवरण, त्यसैगरी आफूले कारोबार वा लगानी गर्ने पैसाको स्रोत । यस्तै यस्तै विवरणहरू सबै आ–आफ्नो ठाउँमा भरिदिए र उहाँको विवरण भर्न हस्ताक्षर, लाप्चे र उहाँको घरको नक्सा पनि बनाउनुपर्ने हुँदा त्यो उहाँ आफैँलाई भर्न लगाएँ ।
यति कुरा बुझाएर भरेकोमा उहाँ एकदमै खुशी हुनुभयो र मसँग ’उहाँले थप प्रश्न गर्छु ल’ भन्दै अनुमति मागेर आफ्नो झोलाभित्र हात पसाउँदै ’यो बैंकले खै के जाति भन्ने नम्बर दिएको छ, यो चाहिँ के हो बाबु?’ भन्नुभयो ।
उहाँले देखाउनुभएको कागज अरू केही नभई सीआरएन नम्बर रहेछ । सीआरएन नम्बर चाहिँ उहाँलाई बैंकले नै जानी–नजानीमा लिन लगाएकोले उहाँको प्रक्रिया धेरै छोटिएको मैले मेसो पाएँ । मैले उहाँलाई सीआरएन नम्बरबारे बुझाउँदै भनेँ, ’सीआरएन नम्बर भन्नाले सी–आस्वा रजिस्ट्रेसन नम्बर जनाउँछ । यो नम्बर बैंकले दिएको विशेष पहिचान हो जसले तपाईंको बैंक खाता र डी–म्याट खाताबीच सम्बन्ध स्थापित गर्छ । मेरो सेयर प्रयोग गरेर आईपीओ वा एफपीओ आवेदन गर्न यो नम्बर अनिवार्य हुन्छ । सी–आस्वाको पूरा रूप ऋभलतचबष्शिभम ब्उउष्अिबतष्यल क्गउउयचतभम दथ द्ययिअपभम ब्mयगलत हो, जसले आवेदन गर्दा रकम खातामै ब्लक गरेर सुरक्षित र पारदर्शी प्रक्रिया सुनिश्चित गर्छ । यसरी सीआरएन नम्बरले तपाईंलाई सेयर बजारमा सजिलै प्रवेश गर्न सहयोग पुर्याउँछ । सेयर बजारमा एकभन्दा बढी खाताबाट भरिएको आईपीओलाई रिजेक्ट गर्न वा पहिचान गर्न मद्दत गर्ने सिस्टम पनि यही हो ।’
यति भन्नेबित्तिकै उहाँले ’ए ए ! अच्छा’ भन्दै बैंकबाट लिएको मेरो सेयरको आईडी र जानी–नजानी खोलिएको प्ल्याटफर्मको बारेमा पनि अनभिज्ञ रहेको र बुझाइदिन भन्नुभयो ।
मैले भनेँ– मेरो सेयर भनेको सीडीएससी ९ऋभलतचब िम्भउयकष्तयचथ क्थकतझ बलम ऋभिबचष्लन ीतम।० द्वारा सञ्चालन गरिएको वेब–आधारित प्रणाली हो, जसले लगानीकर्तालाई आफ्नो डी–म्याट खातासँग सम्बन्धित सम्पूर्ण विवरण अनलाइनमार्फत हेर्ने सुविधा दिन्छ । यसमार्फत लगानीकर्ताले आईपीओ वा एफपीओमा आवेदन गर्न, सेयर बाँडफाँडको नतिजा हेर्न, बोनस वा राइट सेयरको जानकारी पाउन, र आफ्नो पोर्टफोलियोको स्थिति बुझ्न सक्छन् । सीआरएन नम्बर प्रयोग गरेर बैंक खाता र डी–म्याट खातालाई जोडेर मेरो सेयर सक्रिय हुन्छ, जसले सेयर बजारमा प्रवेशलाई सजिलो, पारदर्शी र छिटो बनाउँछ । सर्वसाधारणले मेरो सेयरमा सेयर भर्न मात्र नभएर आफूले किनेका, त्यसैगरी आफूसँग भएका सेयरहरूको विवरण पनि सजिलोसँग हेर्न र जतिबेला पनि लिन सक्छन् ।’ उहाँलाई यति भन्दै मैले यस प्रविधिलाई प्रयोग गर्दा संवेदनशीलतालाई पनि ध्यान पु¥याउन भनेँ र जो कोही अन्जान मानिससँग गफकै भरमा यसका विवरणहरू सुनाउन नहुने कुरा पनि भनिदिएँ ।
मैले त्यति भन्दै उहाँलाई प्राथमिक बजारमा प्रवेश गर्न यति बुझे पुग्ने भनिदिएँ । तर उहाँको बुझाइ अझै सकिएको रहेनछ, किनभने मैले केवल उहाँलाई प्राथमिक बजारमा लगानी गर्ने बाटो मात्र सिकाउँदै थिएँ । तर उहाँको प्रश्नमा पूर्णविराम लाग्न सकेकै थिएन । उहाँले जाँदाजाँदै सोधिहाल्नुभयो– ’अनि यो आईपीओ परेछ भने कसरी बेच्ने हो त बाबु? त्यसको लागि पनि बुझाइदिनुपर्यो’ भन्नुभयो । अनि मैले सोधेँ, ’के तपाईंले टीएमएसको फारम भर्नुभयो ?’ उहाँले ’अहँ’ भन्नुभयो । मैले त्यहाँ काउन्टरमा बस्नुभएको म्यामसँग टीएमएसको पनि फारम दिन भनेर मागेँ अनि त्यो पनि उहाँको विवरण सोधेर भरिदिएँ । अनि उहाँले सोध्नुभयो, ’बाबु, यो चाहिँ के हो?’
मैले भनेँ– टीएमएस भन्नाले त्चबमष्लन : बलबनझभलत क्थकतझ जनाउँछ, जुन नेपाल स्टक एक्सचेञ्ज नेप्सेले सञ्चालन गरेको वेब–आधारित डिजिटल प्लेटफर्म हो । यस प्रणालीमार्फत लगानीकर्ताले आफ्नो ब्रोकर खाता प्रयोग गरेर सेयर खरिदबिक्री गर्न सक्छन् । टीएमएसले पुरानो म्यानुअल प्रक्रिया हटाएर प्रत्यक्ष रूपमा बजारमा पहुँच दिने सुविधा प्रदान गर्छ, जसले कारोबारलाई छिटो, सुरक्षित र पारदर्शी बनाउँछ । यसमा लगानीकर्ताले द्यगथरक्भिि आदेश राख्न, आदेशको स्थिति हेर्न, कारोबार इतिहास र अरू थुप्रै धितोपत्र कारोबारसम्बन्धी सुविधा प्रयोग गर्न र बुझ्न सक्छन् । संक्षेपमा, टीएमएस भनेको लगानीकर्तालाई ब्रोकरमार्फत प्रत्यक्ष रूपमा सेयर बजारमा कारोबार गर्न सक्षम बनाउने आधुनिक डिजिटल प्रणाली हो ।’
उहाँ त्यो कुरा सुनेपछि धेरै उत्साहित हुनुभयो र नेपालमा पनि धेरै प्रविधि विकास भएको कुराले उहाँ खुसी हुनुभयो । उहाँले पनि अबदेखि सेयर बजारमा प्राथमिक बजार हुदै, सिक्दै प्रवेश गर्ने र लगानी बढाउने भन्नुभयो ।
उहाँले भन्नुभयो कि– ’पढेलेखेर पनि कतिपय कुरा जान्न पछिपरिँदो रहेछ र समय, परिस्थिति र इच्छाशक्तिले बिस्तारै सिकिने रहेछ’ यो कुरा मलाई पनि मन पर्यो ।
उहाँले मलाई धन्यवाद भन्दै मैले ठूलो गुन लगाएको र भविष्यमा कुनै सहकार्य र मद्दत चाहिएमा मलाई सम्झिनू भन्नुभयो र कुनै दिन बसेर भेटौँला भन्दै आश्वासन दिनुभयो । मलाई पनि हतार भयो अनि मैले उहाँसँग बिदा मागेर आफ्नो कामतर्फ लागेँ ।
बाटोमा मलाई उहाँको एउटा कुराले छोइरह्यो, ’समयले सबैलाई बिस्तारै सिकाउने रहेछ ।’ आज चाहिँदैन भनेर आनाकानी गरे पनि भविष्यमा कुनै दिन यस्तो आउने रहेछ कि त्यो जसरी पनि गर्नैपर्ने हुन्छ । तेसैले समय मा नै लगानी गर्ने बानी बसाउनु होला नत्र जिन्दगीको कुन मोड मा गएर लोभ, हल्ला र कसैको उक्साहट मा आएर गलत बाटोमा फस्न र आफू पछि पर्न सकिन्छ ।
यही कुराले मेरो भित्री मनलाई धेरै घोचिरह्यो र मलाई नेपाल र नेपालीका लागि यस वास्तविक भेटलाई सुनाउन पाएँ भने थोरैतिनो मेरा साथीभाइ, दाजुभाइ दिदीबहिनी, बुबाआमा र समग्र नेपाली लगानी समाजमा सबैलाई सिको हुने र सबैलाई गाह्रो लाग्ने विषयमा ज्ञान हुने सोचेर यो लेख लेखेर प्रकाशन गर्ने सोच आयो ।
सबै सर्वसाधारण नेपाली समाजमा यो साधारण कुराहरूबारे ज्ञानको कमी मैले महसुस गरेको छु । त्यसैले यो एउटा प्रसंग नेपालीमा लेख्ने जमर्को गरेको छु ।
