ललितपुरको जावलाखेल खेल मैदानमा फ्लोरिकल्चर एसोसिएसन नेपाल (फ्यान) को आयोजनामा १९औँ गोदावरी फूलको प्रतियोगितात्मक प्रदर्शनी २०८३ कात्तिक १२ गतेदेखि १६ गतेसम्म सञ्चालन हुँदैछ । ‘रोपेर फूल गोदावरी, सजाऔँ घरआँगन वरिपरि’ भन्ने मूल नाराका साथ आयोजना हुन लागेको यो पाँच दिने मेला तिहार तथा छठ पर्वलाई लक्षित गरी आयोजना गरिएको हो । यो प्रदर्शनी नेपालको पुष्प व्यवसाय प्रवर्द्धन गर्ने उद्देश्यले वर्षेनि आयोजना हुने सबैभन्दा ठूलो र प्रतिष्ठित गोदावरी फूल मेलाको रूपमा चिनिन्छ । गोदावरी फूललाई नेपाली संस्कृतिमा विशेष महत्व दिइन्छ । तिहारको बेला घरआँगन, मन्दिर र सार्वजनिक स्थल सजाउन यसको माग उच्च हुन्छ । यस वर्षको प्रदर्शनीमा व्यावसायिक रूपमा उत्पादन गरिएका गोदावरीका विभिन्न जातसहित यस वर्ष भित्र्याइएका नयाँ प्रजाति र अन्य मौसमी फूलबिरुवा गरी ४५० भन्दा बढी प्रकारका फूल तथा बिरुवा प्रदर्शन र बिक्रीका लागि राखिनेछन् । सयपत्री, मखमलीलगायत चाडपर्व लक्षित फूल तथा सजावटी बोटबिरुवा पनि उपलब्ध हुनेछन् ।
प्रदर्शनीको संरचना र सहभागिता: प्रदर्शनीमा कुल ८६ वटा स्टल रहनेछन् । जसमा व्यावसायिक स्टल ७८, प्लान्ट क्लिनिक स्टल एक, आधिकारिक (अफिसियल) स्टल चार, प्रतियोगितात्मक स्टल दुई र फोटो सेल्फी स्टल एक गरी व्यवस्था मिलाइएको छ । व्यावसायिक स्टलहरूमा देशभरिका नर्सरी, फार्म र पुष्प व्यवसायीहरूले आफ्ना उत्पादन प्रदर्शन र बिक्री गर्नेछन् । प्लान्ट क्लिनिकमा फूल तथा बिरुवाका रोग, कीरा र व्यवस्थापनसम्बन्धी निःशुल्क सल्लाह उपलब्ध गराइनेछ । यसले घरेलु स्तरमा फूल रोप्ने इच्छुक व्यक्तिहरूलाई व्यावहारिक ज्ञान दिनेछ । प्रतियोगितात्मक पक्षलाई विशेष महत्व दिइएको छ । गोदावरी फूलका पाँच विधामा प्रतिस्पर्धा गराइनेछ । यसमा मिनिएचर, स्पाइडर, रिफ्लेक्स, इन्कर्भ र कट फ्लावर आदि रहेका छन् । यस वर्ष कट फ्लावरतर्फ उत्कृष्ट पुष्प सजावट विधा थपिएको छ । सहभागी नर्सरी र फार्महरूले आफ्ना उत्कृष्ट नमूना प्रस्तुत गर्नेछन् र उत्कृष्ट प्रविष्टिहरूलाई पुरस्कार प्रदान गरिनेछ । यसले गुणस्तर सुधार र नयाँ प्रजातिको विकासमा प्रोत्साहन दिने अपेक्षा गरिएको छ । आयोजकको अनुमान अनुसार पाँच दिनमा ३९ हजारभन्दा बढी दर्शकले प्रत्यक्ष अवलोकन गर्ने र एक करोड ३० लाख रुपैयाँभन्दा बढीको व्यावसायिक कारोबार हुनेछ । यो लक्ष्य हासिल भएमा स्थानीय अर्थतन्त्र र पुष्प क्षेत्रमा उल्लेखनीय योगदान पुग्नेछ । प्रदर्शनी अवधिमा सामाजिक उत्तरदायित्वअन्तर्गत फ्यान र लायन्स क्लब अफ ग्लोबल फ्लोरिकल्चरको सहकार्यमा रक्तदान कार्यक्रमसमेत आयोजना गरिनेछ ।
गोदावरी फूलको सांस्कृतिक र व्यावसायिक महत्व: नेपालमा गोदावरी फूललाई गोदावरी नामले चिनिन्छ । यो फूल जाडोयाममा फुल्ने र रंगीन प्रकृतिको हुनाले विशेष आकर्षक मानिन्छ । तिहारको बेला यमपञ्चकमा घर सजाउन, लक्ष्मी पूजामा प्रयोग गर्न र भाईटीकाको अवसरमा यसको माग बढ्छ । छठ पर्वमा पनि फूलको उपयोग हुन्छ । यसकारण यो प्रदर्शनी समयमै आयोजना हुनुले उपभोक्तालाई ताजा र गुणस्तरीय फूल किन्ने अवसर दिन्छ भने उत्पादकलाई बजार पहुँच सुनिश्चित गर्छ । पुष्प व्यवसाय नेपालको कृषि क्षेत्रको महत्वपूर्ण अंग बनेको छ । फ्यानका अनुसार हाल देशभर ३२५ हेक्टरभन्दा बढी क्षेत्रमा फूल खेती भइरहेको छ र यस क्षेत्रमा अनुमानित लगानी ११ अर्ब ५० करोड रुपैयाँभन्दा बढी छ । माग र आपूर्ति दुवै वर्षेनि बढ्दै गए पनि आयात अझै उच्च छ । यसले स्वदेशी उत्पादन बढाउनुपर्ने आवश्यकता देखाउँछ। प्रदर्शनीले नयाँ प्रविधि, प्रजाति र बजारसम्बन्धी जानकारी आदानप्रदान गर्ने मञ्चको काम गर्छ । व्यवसायीहरूले एकअर्कासँग अनुभव साझा गर्न, खरिदकर्तासँग सिधा सम्पर्क राख्न र भविष्यका लागि नेटवर्क बनाउन सक्छन् ।
नाराको अर्थ र घरआँगन सजाउने अभियान: ‘रोपेर फूल गोदावरी, सजाऔँ घरआँगन वरिपरि’ नाराले दुई मुख्य सन्देश दिन्छ । पहिलो, व्यावसायिक खेतीलाई प्रोत्साहन गर्नु र दोस्रो, प्रत्येक घरपरिवारले आफ्नो आँगन, बार्दली, छत वा गमलामा फूल रोप्नु । शहरीकरण बढ्दै जाँदा हरियो क्षेत्र घट्दै गएको छ । फूल रोप्दा वातावरण सफा रहन्छ, मानसिक शान्ति मिल्छ र सौन्दर्य बढ्छ । गोदावरी फूल सजिलै हुर्किने र कम हेरचाहमा पनि राम्रो फुल्ने भएकाले घरेलु स्तरमा उपयुक्त छ । प्रदर्शनीमा प्लान्ट क्लिनिकले रोगकीरा नियन्त्रण, माटो तयारी, मलखाद र पानी व्यवस्थापनबारे जानकारी दिने भएकाले नयाँ रोप्ने व्यक्तिहरूले पनि सहजै सुरु गर्न सक्छन् । घरआँगनमा फूल रोप्दा परिवारका सदस्यहरू, विशेष गरी बालबालिका र वृद्धवृद्धा, प्रकृतिसँग जोडिन्छन् । यसले वातावरणीय चेतना बढाउँछ । साथै, फूल बेचेर अतिरिक्त आम्दानी गर्न सकिन्छ । साना नर्सरी र घरेलु उद्यमीहरूका लागि यो अवसर हो । प्रदर्शनीले यस्ता साना व्यवसायीहरूलाई ठूला बजारसँग जोड्ने भूमिका खेल्छ ।
ऐतिहासिक पृष्ठभूमि र विकासक्रम: गोदावरी फूल प्रदर्शनीको सुरुवात लगभग दुई दशकअघि भएको थियो। सुरुमा सानो स्तरमा सुरु भएको यो मेला क्रमशः विस्तार हुँदै १९औँ संस्करणसम्म आइपुगेको छ । प्रत्येक वर्ष नयाँ प्रजाति भित्र्याइने, प्रतियोगिताका विधा थपिने र स्टल संख्या बढ्ने क्रम जारी छ । यसले नेपाली पुष्प क्षेत्रको परिपक्वता देखाउँछ। विगतका प्रदर्शनीहरूमा पनि हजारौं दर्शक सहभागी भएका थिए र करोडौंको कारोबार भएको थियो । यस वर्षको लक्ष्य अझ उच्च राखिएको छ जसले क्षेत्रको वृद्धिदरलाई प्रतिबिम्बित गर्छ । फ्यानले वर्षभरि नै प्रशिक्षण, प्रविधि हस्तान्तरण र नीतिगत वकालत गर्दै आएको छ । प्रदर्शनी यसको सबैभन्दा दृश्यमान कार्यक्रम हो । यसले सरकारी निकाय, निजी क्षेत्र, अनुसन्धानकर्ता र उपभोक्तालाई एकै ठाउँमा ल्याउँछ । बागमती प्रदेश सरकारको सहयोग र मन्त्रीको उपस्थितिले यसको महत्व झन बढाएको छ ।
आर्थिक प्रभाव र रोजगारी: प्रदर्शनीले प्रत्यक्ष र अप्रत्यक्ष रूपमा रोजगारी सिर्जना गर्छ । नर्सरीमा काम गर्ने कामदार, यातायात, प्याकेजिङ, बिक्री कर्मचारी र प्रदर्शनी व्यवस्थापनमा संलग्न व्यक्तिहरू लाभान्वित हुन्छन् । फूल खेती श्रम–प्रधान भएकाले ग्रामीण क्षेत्रका युवा र महिलाहरूका लागि अवसर हो । महिला उद्यमीहरूले साना स्तरमा गमला खेती गरेर आम्दानी गर्ने क्रम बढ्दै गएको छ । प्रदर्शनीले यस्ता उद्यमीहरूलाई प्रोत्साहन दिन्छ । कारोबार लक्ष्य एक करोड ३० लाख रुपैयाँभन्दा बढी राखिएको छ । यसमा फूलबिरुवा बिक्री, सजावट सामग्री र अन्य सम्बन्धित वस्तुहरू समावेश छन् । यो प्रदर्शनी सफल भएमा यसले आगामी वर्षका लागि लगानीकर्तालाई आकर्षित गर्नेछ । जसमा आयात प्रतिस्थापनको दिशामा पनि यसले योगदान पुर्याउँछ । जुन स्वदेशी फूलको गुणस्तर र आपूर्ति बढेमा विदेशी मुद्रा बचत हुन्छ ।
वातावरणीय र स्वास्थ्य लाभ: फूल रोप्दा कार्बनडाइअक्साइड सोस्ने, हावा शुद्ध बनाउने र शहरी तापक्रम नियन्त्रणमा सहयोग पुग्छ । गोदावरी फूलको सुगन्ध र रंगले मानसिक तनाव कम गर्छ । यी अध्ययनहरूले बगैंचा र फूलसँगको सम्पर्कले मनोवैज्ञानिक स्वास्थ्य सुधार गर्ने देखाएका छन् । यो प्रदर्शनीले यस्ता लाभबारे जनचेतना फैलाउँछ । यसले प्लान्ट क्लिनिकले रासायनिक कीटनाशकको सट्टा जैविक विधिहरूको प्रयोगबारे पनि जानकारी दिने अपेक्षा गरिएको छ जसले माटो र पानी प्रदूषण घटाउँछ ।
दर्शकका लागि अनुभव: प्रदर्शनी स्थलमा रंगीन फूलका थुप्रो, विभिन्न आकारका गोदावरी, सजावटका नमूना र फोटो सेल्फी जोनले आकर्षक वातावरण सिर्जना गर्नेछ । परिवारसँग घुम्न, फूल किन्न र ज्ञान लिन उपयुक्त ठाउँ हो । विद्यार्थीहरूका लागि व्यावहारिक शिक्षाको अवसर हो । व्यवसायीहरूका लागि नेटवर्किङ र अर्डर लिने मञ्च हो ।
चुनौती र भविष्यका सम्भावना: पुष्प क्षेत्रमा केही चुनौतीहरू रहेका छन् । जसमा मौसम परिवर्तन, गुणस्तरीय बीउ र बिरुवाको उपलब्धता, बजारमा मूल्य उतारचढाव र यातायात सुविधा आदि रहेका छन् । प्रदर्शनीले यी चुनौतीबारे छलफलको अवसर दिन्छ । भविष्यमा निर्यात सम्भावना पनि बढाउन सकिन्छ । नेपाली गोदावरी फूलको गुणस्तर अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा प्रतिस्पर्धी बनाउन अनुसन्धान र प्रविधि आवश्यक छ । यस दिशामा फ्यान र सरकारको सहकार्य महत्वपूर्ण हुनेछ । यस्ता किसिमका प्रदर्शनी सफल बनाउन सबै सरोकारवालाको भूमिका छ । फूल व्यवसायी उत्पादकले गुणस्तरीय फूल उत्पादन गर्नुपर्छ, उपभोक्ताले स्वदेशी उत्पादनलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ र सरकारले नीतिगत सहयोग दिनुपर्छ । घरआँगनमा फूल रोप्ने अभियानलाई निरन्तरता दिन विद्यालय, वडा कार्यालय र सामुदायिक संस्थाहरूले पनि पहल गर्न सक्छन् ।
निष्कर्ष, समग्रमा भन्नुपर्दा १९औँ गोदावरी फूल प्रदर्शनी केवल फूल बेच्ने मेला मात्र नभएर यो नेपाली संस्कृति, अर्थतन्त्र, वातावरण र सामाजिक जीवनसँग जोडिएको उत्सव पनि हो । जावलाखेल मैदानमा पाँच दिनसम्म रंगीन फूलहरू ढकमक्क हुनेछन् । ‘रोपेर फूल गोदावरी, सजाऔँ घरआँगन वरिपरि’ नाराले प्रत्येक नेपालीलाई प्रेरित गर्नेछ कि आफ्नो वरपरको वातावरण सुन्दर बनाउन सकिन्छ । मूलतः तिहार र छठको पूर्वसन्ध्यामा यो प्रदर्शनीले उत्सवको रौनक थप्नेछ । अतः सबैलाई यस प्रदर्शनीमा सम्बन्धित निकायले आमन्त्रण गरेको छ । तसर्थ फूलप्रमीहरू जावलाखेल आउनुहोस्, गोदावरीको सुन्दरता हेर्नुहोस्, घरआँगनका लागि फूल किन्नुहोस् र यस अभियानमा सहभागी हुनुहोस् । यसले व्यक्तिगत खुसी मात्र नभएर, राष्ट्रिय पुष्प व्यवसायको भविष्य उज्यालो बनाउनेछ ।
