नेपाल बहुसांस्कृतिक, बहुजातीय र बहुभाषिक विशेषताले भरिएको देश हो । यहाँ मनाइने विभिन्न चाडपर्वमध्ये दशैं र तिहारको सामाजिक, सांस्कृतिक तथा आर्थिक महत्व विशिष्ट छ । यी पर्वले नेपाली समाजमा आपसी सद्भाव, पारिवारिक एकता, आत्मीयता र सामाजिक सम्बन्धलाई प्रगाढ बनाउनुका साथै देशको अर्थतन्त्रमा समेत महत्वपूर्ण योगदान पुर्याउँदै आएका छन् । विशेषगरी दशैं र तिहारको समयमा बजारमा बढ्ने आर्थिक गतिविधि, उपभोगमा आउने वृद्धि, गाउँ फर्किने मानिसको चहलपहल, रेमिट्यान्सको प्रयोग, नयाँ लगानीप्रतिको रुचि र घरजग्गाको कारोबारले अर्थतन्त्रलाई थप गतिशील बनाउने गर्छन् ।
चाडपर्वको समयमा बजारमा किनमेल बढ्नु स्वाभाविक हो । नयाँ लुगा, खाद्यान्न, घरायसी सामग्री, विद्युतीय उपकरण, सवारीसाधन तथा अन्य उपभोग्य वस्तुको माग बढ्दा उत्पादन, आयात, वितरण र खुद्रा व्यापारमा सकारात्मक प्रभाव पर्छ । यससँगै यातायात, पर्यटन, होटल, रेस्टुरेन्ट, मनोरञ्जन र सेवामूलक व्यवसायले पनि थप कारोबार गर्ने अवसर पाउँछन् । यस अर्थमा दशैं–तिहार नेपाली अर्थतन्त्रका लागि केवल मौसमी उत्सव होइनन्, आर्थिक गतिविधि विस्तार गर्ने महत्वपूर्ण समय पनि हुन् । दशैं र तिहारको समयमा आर्थिक गतिविधि तीव्र हुनुको प्रमुख कारण मानिसको खर्च गर्ने प्रवृत्तिमा आउने वृद्धि हो । वर्षभरि आवश्यकताअनुसार खर्च गर्ने परिवारले चाडपर्वको अवसरमा केही अतिरिक्त खर्च गर्छन् । नयाँ कपडा किन्ने, घर सजाउने, मिठाइ तथा खाद्यान्न खरिद गर्ने, आफन्तलाई उपहार दिने र पारिवारिक जमघट गर्ने परम्पराले बजारमा वस्तु तथा सेवाको माग बढाउँछ ।
माग बढेपछि व्यापारीले बढी सामान बिक्री गर्ने अवसर पाउँछन् । मागको अनुपातमा आपूर्ति व्यवस्थापन हुन सकेमा उत्पादक, थोक बिक्रेता, खुद्रा व्यापारी र सेवा प्रदायक सबैले लाभ लिन सक्छन् । विशेषगरी साना तथा मझौला व्यवसाय, स्थानीय पसल, हस्तकला उद्योग, कपडा व्यवसाय, कृषि उपज बिक्री केन्द्र र घरेलु उत्पादनमा आधारित उद्यमका लागि चाडपर्व आम्दानी बढाउने महत्वपूर्ण अवसर बन्न सक्छ । यस समयमा रोजगारीका अवसर पनि विस्तार हुन सक्छन् । बजारमा सामानको माग बढ्दा ढुवानी, गोदाम व्यवस्थापन, बिक्री वितरण, होटल तथा रेस्टुरेन्ट, सजावट र अन्य अस्थायी सेवामा कामदारको आवश्यकता बढ्छ । यसले मौसमी रोजगारी सिर्जना गर्नुका साथै श्रमिकको आम्दानीमा समेत सकारात्मक प्रभाव पार्छ । दशैं–तिहारले कृषि क्षेत्रलाई पनि चलायमान बनाउँछन् । मासु, फलफूल, तरकारी, दूध, मिठाइ बनाउन प्रयोग हुने सामग्री र अन्य कृषि उपजको माग बढ्दा किसानले आफ्नो उत्पादन बजारमा बिक्री गर्ने अवसर पाउँछन् । तर, बिचौलियाको प्रभाव, ढुवानी खर्च र बजार मूल्यको अस्थिरता नियन्त्रण गर्न सकिएमा मात्र यसबाट किसानले अपेक्षित लाभ प्राप्त गर्न सक्छन् । त्यसैगरी, चाडपर्वले आन्तरिक पर्यटन र यातायात क्षेत्रलाई समेत गति दिन्छन् । रोजगारी, अध्ययन वा व्यवसायका कारण सहरमा बसोबास गर्ने मानिस गाउँ फर्किने र परिवारसँग समय बिताउने क्रमले सार्वजनिक तथा निजी यातायातमा यात्रुको चाप बढाउँछ । धार्मिक स्थल, पर्यटकीय गन्तव्य र पारिवारिक भ्रमणका कारण पर्यटनसँग
सम्बन्धित व्यवसायले पनि आम्दानी गर्ने अवसर पाउँछन् ।
नेपाली अर्थतन्त्रमा वैदेशिक रोजगारीबाट प्राप्त हुने रेमिट्यान्सको भूमिका महत्वपूर्ण छ । विदेशमा रहेका नेपालीले दशैं–तिहारको अवसरमा परिवारलाई थप रकम पठाउने, घरखर्चका लागि पैसा उपलब्ध गराउने वा घर निर्माण तथा सम्पत्ति खरिदका लागि आर्थिक सहयोग गर्ने प्रवृत्ति देखिन सक्छ । यद्यपि सबै परिवारमा यस्तो व्यवहार समान हुँदैन र रेमिट्यान्सको ठूलो हिस्सा दैनिक उपभोग, शिक्षा, स्वास्थ्य तथा ऋण भुक्तानीमा समेत खर्च हुन्छ । तर, नियमित खर्च व्यवस्थापनपछि केही परिवारसँग बचत उपलब्ध भएमा त्यसलाई दीर्घकालीन सम्पत्तिमा रूपान्तरण गर्ने सोच विकास हुन सक्छ । घर निर्माण, जग्गा खरिद, पुरानो घर मर्मत, व्यापार विस्तार वा अन्य उत्पादनशील क्षेत्रमा लगानी गर्ने निर्णयले अर्थतन्त्रमा थप गतिविधि सिर्जना गर्न सक्छ ।
यसरी चाडपर्वको समयमा हुने खर्चले तत्कालीन बजारलाई चलायमान बनाउँछ भने योजनाबद्ध बचत र लगानीले भविष्यको आर्थिक सुरक्षामा योगदान पुर्याउन सक्छ । तथापि, अर्थतन्त्रका लागि सबै खर्च समान रूपमा लाभदायक हुँदैनन् । अत्यधिक आयातित वस्तुको उपभोगले देशबाट पैसा बाहिरिने सम्भावना रहन्छ भने स्वदेशी उत्पादन, स्थानीय सेवा र उत्पादनशील क्षेत्रमा हुने खर्चले आन्तरिक आर्थिक गतिविधिलाई तुलनात्मक रूपमा बढी सहयोग पुर्याउँछ ।
किन बढ्न सक्छ, घरजग्गाको कारोबार ?
दशैं–तिहारको आसपास घरजग्गा कारोबारमा चहलपहल बढ्ने गरेको अनुभव धेरै व्यवसायी र सर्वसाधारणले सुनाउने गरेका छन् । यद्यपि हरेक वर्ष कारोबार अनिवार्य रूपमा बढ्छ भन्ने होइन । बैंकको कर्जा नीति, ब्याजदर, घरजग्गा मूल्य, सरकारी नियम, कित्ताकाटसम्बन्धी व्यवस्था, बजारमा उपलब्ध तरलता र समग्र आर्थिक अवस्थाले पनि कारोबारमा प्रत्यक्ष प्रभाव पार्छन् त्यसैले चाडपर्वको समयमा देखिने कारोबारको वृद्धिलाई बुझ्न सामाजिक, आर्थिक र व्यवहारगत कारणहरूको विश्लेषण गर्न आवश्यक छ ।
दशैं–तिहारको समयमा विभिन्न सहरमा बसोबास गर्ने परिवारका सदस्यहरू आफ्नो जन्मथलो वा घर फर्किन्छन् । विदेश वा देशका अन्य स्थानमा रहेका परिवारका सदस्यसमेत एकै ठाउँमा भेला हुने अवसर मिल्न सक्छ । यस्तो भेटघाटले परिवारका सदस्यबीच घर बनाउने, जग्गा किन्ने, पुरानो सम्पत्ति बिक्री गर्ने वा संयुक्त लगानी गर्ने विषयमा छलफल गर्न सहज बनाउँछ ।
सामान्य समयमा सबै सदस्यको समय मिलाउन कठिन हुने भए पनि चाडपर्वमा पारिवारिक छलफल र निर्णयको वातावरण तयार हुन सक्छ । कतिपय परिवारले लामो समयदेखि योजना बनाइरहेको जग्गा खरिद वा घर निर्माणको निर्णय यही समयमा अन्तिम रूप दिन सक्छन् । यसैगरी चाडपर्वमा बोनस, अतिरिक्त पारिश्रमिक, व्यवसायबाट प्राप्त आम्दानी, वैदेशिक रोजगारीबाट आएको रकम वा वर्षभरि जम्मा गरिएको बचत उपलब्ध हुन सक्छ । यस्तो रकमको केही हिस्सा घरजग्गामा लगानी गर्ने सोच भएका व्यक्तिका लागि खरिद प्रक्रिया अगाडि बढाउने अवसर बन्न सक्छ ।
विशेषगरी लामो समयदेखि जग्गा खरिद गर्ने योजना बनाएका तर आवश्यक रकम जुटाउन नसकेका परिवारले चाडपर्वको समयमा उपलब्ध आर्थिक स्रोतको समीक्षा गरी निर्णय लिन सक्छन् । यद्यपि बोनस वा रेमिट्यान्सकै कारण सबैको घरजग्गा खरिद क्षमता बढ्छ भन्ने निष्कर्ष निकाल्न मिल्दैन । वास्तविक प्रभाव परिवारको आम्दानी, बचत, ऋणको अवस्था र भविष्यको आर्थिक योजनामा निर्भर हुन्छ । नेपाली समाजमा दशैंलाई शुभकार्य, पारिवारिक सुख, समृद्धि र नयाँ संकल्पसँग जोडेर हेरिन्छ । तिहारलाई पनि उज्यालो, शुभकामना, धनधान्य र समृद्धिको प्रतीकका रूपमा लिइन्छ । यही सांस्कृतिक मनोविज्ञानले केही व्यक्तिलाई घर निर्माण सुरु गर्ने, नयाँ जग्गा खरिद गर्ने वा भविष्यका लागि सम्पत्ति जोड्ने निर्णयतर्फ प्रेरित गर्न सक्छ । आफ्नै घर बनाउने सपना धेरै नेपाली परिवारको दीर्घकालीन लक्ष्य हो । चाडपर्वको सकारात्मक वातावरणले यस्तो सपना पूरा गर्ने योजना अगाडि बढाउन भावनात्मक प्रेरणा दिन सक्छ । तर, सम्पत्ति खरिदको निर्णय केवल शुभ साइत वा भावनाका आधारमा नभई आर्थिक क्षमता र कानुनी सुरक्षालाई ध्यानमा राखेर गर्नुपर्छ ।
चाडपर्वको समयमा मानिसको आवतजावत र सामाजिक भेटघाट बढ्दा घरजग्गासम्बन्धी सूचना आदानप्रदान पनि सहज हुन सक्छ । परिवार, साथीभाइ, आफन्त र स्थानीय परिचितमार्फत बिक्रीमा रहेका जग्गा, घर वा घडेरीबारे जानकारी प्राप्त हुन सक्छ । यसले सम्भावित खरिदकर्ता र बिक्रेताबीच सम्पर्क स्थापित गर्ने अवसर बढाउँछ । घरजग्गा खरिदमा विश्वास, स्थानको जानकारी र स्थानीय सम्बन्धले महत्वपूर्ण भूमिका खेल्ने भएकाले यस्ता सम्पर्क उपयोगी हुन सक्छन् । कतिपय कारोबारमा खरिदकर्ताले जग्गा हेर्ने, परिवारसँग परामर्श गर्ने र मूल्यमा सहमति जुटाउने काम चाडपर्व आसपासमै गर्न सक्छन् । तर, सम्पर्क बढ्नु र वास्तविक रूपमा लिखत पारित भई कारोबार सम्पन्न हुनु फरक कुरा हुन् ।
नेपालमा घरजग्गालाई बसोबासको आधारसँगै भविष्यको आर्थिक सुरक्षासँग जोडेर हेर्ने सामाजिक प्रवृत्ति छ । केही परिवारले छोराछोरीको भविष्य, आवासको आवश्यकता, व्यवसाय सञ्चालन वा दीर्घकालीन सम्पत्ति निर्माणका लागि जग्गा खरिद गर्न चाहन्छन् । चाडपर्वको समयमा परिवारसँग बसेर यस्ता योजनामाथि छलफल गर्दा लगानीसम्बन्धी निर्णय अघि बढ्न सक्छ । यद्यपि घरजग्गाको मूल्य सधैँ बढ्छ भन्ने निश्चित छैन । स्थान, पूर्वाधार, माग, आपूर्ति, वित्तीय अवस्था र सरकारी नीतिका कारण मूल्य घट्न वा लामो समयसम्म स्थिर रहन सक्छ । त्यसैले घरजग्गालाई निश्चित नाफा दिने माध्यमका रूपमा मात्र हेर्नु उपयुक्त हुँदैन ।
घरजग्गाको कारोबारले अर्थतन्त्रका विभिन्न क्षेत्रमा प्रभाव पार्छ । जग्गा खरिद तथा घर निर्माणको गतिविधि बढ्दा सिमेन्ट, डन्डी, इँटा, बालुवा, गिट्टी, काठ, रङ, बिजुलीका सामग्री, प्लम्बिङ सामग्री र अन्य निर्माण सामग्रीको माग बढ्न सक्छ । यसले उद्योग, ढुवानी, निर्माण व्यवसाय, प्राविधिक सेवा र श्रम बजारमा आर्थिक गतिविधि विस्तार गर्ने अवसर सिर्जना गर्छ । घर निर्माण गर्दा इन्जिनियर, आर्किटेक्ट, ठेकेदार, मिस्त्री, सिकर्मी, डकर्मी, इलेक्ट्रिसियन तथा अन्य श्रमिकले काम पाउँछन् । घर निर्माण सम्पन्न भएपछि फर्निचर, घरेलु उपकरण, सजावट र मर्मतसम्भारसम्बन्धी व्यवसायले समेत आम्दानी गर्ने अवसर पाउँछन् । यसरी उत्पादनशील र वास्तविक आवास आवश्यकतामा आधारित घरजग्गा गतिविधिले अर्थतन्त्रका धेरै क्षेत्रलाई जोड्न सक्छ । त्यसैगरी, घरजग्गाको स्वामित्व हस्तान्तरणसँग सम्बन्धित कानुनी तथा प्रशासनिक प्रक्रियाबाट सरकारले प्रचलित व्यवस्थाअनुसार राजस्व प्राप्त गर्छ ।
दशैं–तिहारको समयमा बजारमा सकारात्मक चहलपहल देखिए पनि यसले सबै क्षेत्रमा समान लाभ पु¥याउँछ भन्ने छैन । आम्दानी कम भएका परिवारले चाडपर्वको खर्च व्यवस्थापन गर्न ऋण लिनुपर्ने अवस्था आउन सक्छ । अनावश्यक उपभोग, देखासिकी र आर्थिक क्षमताभन्दा बढी खर्चले परिवारको वित्तीय अवस्था कमजोर बनाउन सक्छ । घरजग्गा क्षेत्रमा पनि यस्तै सावधानी आवश्यक छ । चाडपर्वमा कारोबार बढ्ने अपेक्षाका आधारमा जग्गाको मूल्य कृत्रिम रूपमा बढाउने, अपुष्ट सूचना फैलाउने वा छिटो नाफा कमाउने उद्देश्यले हतारमा लगानी गर्ने प्रवृत्तिले खरिदकर्तालाई जोखिममा पार्न सक्छ । बजारमा माग बढ्दैमा हरेक स्थानको जग्गा समान रूपमा मूल्यवान् हुन्छ भन्ने होइन ।
घरजग्गा खरिद गर्नुअघि जग्गाको स्वामित्व, लालपुर्जा, नक्सा, बाटोको अवस्था, जग्गाको वर्गीकरण, सम्बन्धित सरकारी अभिलेख, रोक्का वा अन्य कानुनी विवाद तथा प्रचलित नियमअनुसार आवश्यक कागजातको जाँच गर्नुपर्छ । बैंकबाट ऋण लिएर खरिद गर्ने हो भने ब्याजदर, मासिक किस्ता र भविष्यमा आम्दानी घटेमा ऋण तिर्न सक्ने क्षमताको समेत मूल्यांकन गर्नुपर्छ । सरकार र सम्बन्धित निकायले पनि घरजग्गा बजारलाई पारदर्शी, व्यवस्थित र उत्पादनशील बनाउन भूमिका खेल्नुपर्छ । भूमि व्यवस्थापनमा स्पष्टता, पूर्वाधार विकास, सरल प्रशासनिक प्रक्रिया, विश्वसनीय तथ्यांक र सन्तुलित वित्तीय नीतिले वास्तविक आवास आवश्यकतामा आधारित कारोबारलाई प्रोत्साहन गर्न सक्छन् । चाडपर्वको आसपास घरजग्गा कारोबारमा देखिने चहलपहललाई बुझ्दा पारिवारिक निर्णय गर्ने सहजता, आम्दानी तथा बचतको उपलब्धता, सामाजिक सम्पर्क र दीर्घकालीन सम्पत्ति निर्माणप्रतिको चाहनालाई महत्वपूर्ण पक्षका रूपमा लिन सकिन्छ ।
हामीले चाडपर्वलाई अनावश्यक खर्च र देखासिकीमा सीमित नराखी आर्थिक योजना बनाउने, स्वदेशी उत्पादनलाई प्राथमिकता दिने, स्थानीय व्यवसायलाई सहयोग गर्ने र बचतलाई विवेकपूर्ण रूपमा परिचालन गर्ने अवसरका रूपमा लिनुपर्छ । घरजग्गामा लगानी गर्दा पनि भावनात्मक उत्साहभन्दा आर्थिक क्षमता, कानुनी सुरक्षा र दीर्घकालीन उपयोगितालाई प्राथमिकता दिनुपर्छ । दशैं–तिहारको वास्तविक समृद्धि बजारमा पैसाको प्रवाह बढ्नुमा मात्र होइन, त्यो पैसाले कति रोजगारी सिर्जना गर्छ, कति उत्पादनशील गतिविधि विस्तार गर्छ र कति परिवारको आर्थिक भविष्य सुरक्षित बनाउँछ भन्ने कुरामा निर्भर हुन्छ । चाडपर्वको सांस्कृतिक उत्साहलाई जिम्मेवार उपभोग, पारदर्शी कारोबार र उत्पादनशील लगानीसँग जोड्न सकेमा यी पर्व नेपाली अर्थतन्त्रलाई थप सबल, समावेशी र दिगो बनाउने महत्वपूर्ण आधार बन्ने सक्नेमा कसैको दुईमत नहुन सक्छ ।
