नेपालीहरूको महान् चाड दशैं आउँदा देशभर उत्साहको लहर चल्छ । घर–परिवारसँग भेट्ने, टीका लगाउने, नयाँ कपडा लगाउने र परम्परागत खाना खाने रमाइलो मनमा आउँछ । तर यो खुशीको यात्रा सुरु हुनुअघि नै लाखौं नेपालीहरूले सडकको सास्ती भोग्नुपर्छ । काठमाडौं उपत्यकाबाट बाहिरिने यात्रुको संख्या यस वर्ष करिब १५ लाखसम्म पुग्ने अनुमान गरिएको छ । सार्वजनिक यातायातबाट मात्रै ६ लाख ५० हजारदेखि ९ लाख ७५ हजारसम्म यात्रु बाहिरिने प्रक्षेपण छ भने निजी सवारीसमेत जोड्दा यो संख्या अझ बढ्छ । यस्तो ठूलो चाप व्यवस्थापन गर्न सडक, सवारीसाधन र सुरक्षा व्यवस्थापन सबै पक्षमा चुनौती छ । हालैको बाढीपहिरोले सडकहरू क्षतविक्षत बनाएकोले यसपटकको यात्रा अझ जोखिमपूर्ण बनेको छ ।
दशैं नेपाली संस्कृति र परिवारको मेलमिलापको प्रतीक हो । वर्षभरि सहरमा बसेका युवा–युवती, कामदार र विद्यार्थीहरू आफ्नो गाउँघर फर्किन्छन् । टीकाको दिन परिवारको जेठो सदस्यबाट आशीर्वाद लिने परम्परा बलियो छ । तर यो परम्परालाई पूरा गर्न सडक पार गर्नुपर्छ । नेपालको भौगोलिक बनावट पहाडै पहाडले भरिएको छ । साँघुरा सडक, तीव्र मोड, खोला–नदीका पुल र पहिरोको जोखिम सधैं रहन्छ । मनसुनको अन्त्यतिर भारी वर्षा हुँदा पहिरो खस्ने, सडक भासिने र पुल बग्ने घटना दोहोरिन्छन् । यस वर्ष भोटेकोशी, रोशी खोला, झाप्ले खोलालगायतका स्थानमा क्षति पुगेको छ । अरनिको राजमार्ग, बीपी राजमार्ग, कान्ति लोकपथ, गल्छी–त्रिशूली र नागढुंगा–मुग्लिन खण्ड विशेष संवेदनशील छन् ।
नागढुंगा नाकाबाट करिब ५५ प्रतिशत सवारी बाहिरिन्छन् । उपत्यकाबाट बाहिरिने र भित्रिने ८५ देखि ९० प्रतिशत सवारी नागढुंगा, साँगा र फर्पिङ नाकाबाट हुन्छन् । यी नाकामा जाम हुदा घण्टौं समय खेर जान्छ । मुग्लिन–नारायणगढ खण्डमा दैनिक पहिरो खस्ने समस्या छ । पहिरो पन्छाएपछि सवारी चल्न थाल्छ तर फेरि पहिरो आएर बाटो बन्द हुन्छ । राति अचानक पहिरो जाँदा हजारौं यात्रु बाटोमै अलपत्र पर्छन् । पाँच घण्टा लाग्ने बाटो १५ घण्टाभन्दा बढी लाग्ने अवस्था दोहोरिएको छ । त्यस्तैगरी दाउन्ने खण्डमा पनि लामो जाम लाग्ने गरेको छ । जसमा १४ किलोमिटर सडक पार गर्न १० देखि १६ घण्टासम्म लाग्ने अवस्था विगतका वर्षहरूमा देखिएको छ । जुन सडक विस्तारको काम ढिलो हुँदा यात्रुहरू सास्ती खेप्नुपरेको हो ।
सडकको गुणस्तर नै मुख्य समस्या हो । साँघुरा सडक, खाल्डाखुल्डी, नाली नसफा हुनु, भित्ता काट्दा जोखिम बढ्नु जस्ता विषयहरू वर्षौंदेखि दोहोरिइरहेका छन् । मध्यपहाडी लोकमार्गका केही खण्डमा एकतर्फी यातायात मात्र चल्ने गरेको छ । अक्करे भीर जस्ता स्थानमा माथि भीर र तल नदी हुँदा जोखिम उच्च हुन्छ । दशैंको बेला सवारी चाप बढ्दा जाम हटाउनै मुस्किल पर्छ । बाढीपहिरोले करिब ७ हजार किलोमिटर सडकमा समस्या आएको सरकारी आँकडा छ । यस्तो अवस्थामा यात्रुहरूले पर्याप्त सावधानी अपनाउनुपर्ने देखिन्छ । एक ठाउँमा एक घण्टा अवरुद्ध हुँदा छ घण्टासम्म जाम लाग्ने अनुभव यात्रुहरूले भोगेका छन् ।
यात्रु व्यवस्थापन अर्को ठूलो चुनौती हो । दशैं अवधिभर यात्रुलाई गन्तव्यमा पुर्याउन न्यूनतम ४३ हजार ५ सय ७४ देखि अधिकतम ६५ हजार ३ सय ६१ सार्वजनिक सवारीसाधनका ट्रिपहरू आवश्यक पर्ने अध्ययनले देखाएको छ । तर सवारीसाधनको संख्या पर्याप्त छैन । नयाँ सार्वजनिक सवारी थप नहुँदा पुरानै साधनहरुमा निर्भर रहनुपरेको छ । टिकट काट्दा यात्रुहरूले ठूलो सास्ती खेप्ने गरेका छन् । अनलाइन सर्वेक्षणअनुसार ५२ प्रतिशत यात्रु अनलाइन टिकट चाहन्छन् तर कालोबजारीको समस्या रहन्छ । क्षमताभन्दा बढी यात्रु राख्ने, थोत्रा सवारी चलाउने, चालकलाई पर्याप्त आराम नदिई लगातार चलाउने प्रवृत्ति दुर्घटनाको कारण बन्छ ।
चालकको थकान ठूलो जोखिम हो । लामो दूरीका बसहरूमा दुई चालक अनिवार्य गर्ने नियम छ तर व्यवहारमा लागू नहुने अवस्था रहन्छ । मादक पदार्थ सेवन, तीव्र गति, ओभरटेक गर्ने प्रवृत्ति र सडकको कमजोर अवस्था मिलेर दुर्घटना बढाउँछ । दशैं अवधिमा दुर्घटना संख्या बढ्ने गरेको छ । कर्णाली प्रदेशमा मात्रै एक वर्ष दशैं अवधिमा ५१ वटा दुर्घटना भएका थिए जसमा मृत्यु र घाइतेको संख्या उल्लेखनीय थियो । काठमाडौं उपत्यकाभित्र पनि दशैं अवधिमा सयौं दुर्घटना हुने गरेका छन् । राति बढी दुर्घटना हुने प्रवृत्ति छ किनकि सडक सुनसान हुन्छ र चालक लापरवाही हुन्छन् ।
सडक विभागले मर्मत र उद्धारका लागि तयारी गरेको छ । ५३ वटा हेभी उपकरण तैनाथ गर्ने योजना छ । संवेदनशील स्थानमा २४ घण्टा उद्धार टोली राख्ने सुझाव दिइएको छ । नागढुंगा–मुग्लिन खण्डमा पहिरो पन्छाउने, भित्ता काट्ने र नाली सफा गर्ने काम तीव्र पारिएको छ । केही खण्डमा एकतर्फी यातायात सञ्चालन भइरहेको छ भने केही पूर्ण रूपमा खुलेका छन् । तर मनसुन जारी रहँदा नयाँ पहिरोको जोखिम कायम छ । अग्रिम टिकट बुकिङ सडक सुरक्षित नभएसम्म नखोल्ने निर्णय यातायात व्यवसायीहरूले गरेका छन् । विगतमा दबाबका कारण बुकिङ खोल्दा यात्रु तीन दिनसम्म बाटोमै अलपत्र परेका थिए । यसपटक त्यस्तो नहोस् भनेर सतर्क रहिएको छ ।
सरकारले यात्रुलाई सजग रहन आग्रह गरेको छ । मौसम र सडक अवस्था बुझेर मात्र यात्रा गर्नुपर्ने, अनावश्यक यात्रा नगर्ने सुझाव दिइएको छ । ट्राफिक प्रहरीले मद्दत डेस्क, रात्रि गस्ती र प्रविधिमा आधारित निगरानी बढाएको छ । लामो दूरीका सवारीमा दुई चालक अनिवार्य, ओभरलोडिङ जाँच र भाडा नियन्त्रणका लागि एप प्रयोग गरिँदैछ । तर यी प्रयासहरू पर्याप्त छन् कि छैनन् भन्ने प्रश्न रहन्छ । सडक निर्माण र मर्मतमा दीर्घकालीन योजना नहुँदा हरेक वर्ष उही समस्या दोहोरिन्छ । सडक विस्तार ढिलो हुनु, गुणस्तरीय निर्माण नहुनु र जलवायु परिवर्तनका कारण बढ्दो बाढीपहिरोले चुनौती थपेको छ ।
गत १० भदौको भोटेकोसी नदीमा आएको महाप्रलयको कहर सेलाउन नपाउँदै ८ देखि १२ असोजसम्म भएको भीषण मनसुनी वर्षाका कारण मुलुकको सडक यातायातको अवस्था क्षत्विक्षत् भएको छ । बाढीपहिरोका कारण मुलुकभर करिब ७ हजार किलोमिटर सडकमा समस्या आएको सरकारी आँकडालाई आधार मान्दा यस पटक दशैं मनाउन आफ्नो थातथलो जान चाहनेहरूले पर्याप्त सावधानी अपनाउनुपर्ने देखिन्छ । हुन त सरकारले क्षतविक्षत भएका सडकलाई समयमै सञ्चालन गरेर दशैंमा घर जानेआउने यात्रुलाई सहजता प्रदान गर्ने प्रतिबद्धता जाहेर गरेको मात्रै छैन, युद्धस्तरमा काम अघि बढाएको पनि छ ।
समग्रमा भन्नुपर्दा विगतका दशैंमा २० देखि २५ लाख मानिस राजधानी काठमाडौँबाट बाहिरिने गरेकामा यस पटक यो संख्या १० देखि १५ लाखमा सीमित हुने सरकारी आकलनलाई स्वाभाविक रूपमा लिन सकिन्छ । तर, विगत डेढ महिनायता काठमाडौँको आपूर्ति शृंखला टुटेका कारण महँगी ह्वात्तै बढेको छ । विशेष गरी माछामासु तथा फलफूलको महँगीले अहिलेसम्मका सबै रेकर्ड तोडेको छ । दशैं भनेको माछामासु र फलफूलको अत्यधिक माग हुने पर्व पनि हो । फलतः दशैं खुशीको चाड हो । तर सडकको सास्तीले यो खुशीमा छायाँ पार्न हुँदैन । फलतः यात्रुहरू सुरक्षित गन्तव्यमा पुग्न सकून्, परिवारसँग रमाइलो मनाउन सकून् भन्ने सबैको चाहना हो । मूलतः सरकार, सडक विभाग, ट्राफिक प्रहरी, यातायात व्यवसायी र आम नागरिक सबै मिलेर यो चुनौती सामना गर्न सकिन्छ । सुरक्षित यात्राका लागि सजग रहौं, नियम पालना गरौं र एकअर्कालाई सहयोग गरौं । अतः सडक सुधारिएपछि मात्र दशैं यात्रा साँच्चिकै आनन्ददायी बन्नेछ । यस वर्षको अनुभवले भविष्यका लागि पाठ सिकाओस् र नेपालको सडक पूर्वाधार दिगो र सुरक्षित बन्ने दिशामा अघि बढोस् ।
