चाणक्य नीतिमा भनिएको छः ‘मनसा चिन्तितं कार्यं वाचा नैव प्रकाशयेत् ।’
यसको भावार्थ हो, मनमा विचार गरेको कामलाई पूरा गर्नुअघि वाणीबाट जथाभावी प्रकट गर्नु हुँदैन । अर्थात्, काम गर्नुअघि नै त्यसको प्रचार गरेर काम गरिसकेको जस्तो देखाउनु हुँदैन । पहिले योजना बनाऊ, विवेकपूर्वक काम गर र त्यसपछि परिणाम देखाऊ । प्रचारले केही समय मानिसलाई आकर्षित गर्न सक्छ, तर वास्तविक उपलब्धिले मात्र आम नागरिकको विश्वास जित्न सक्छ ।
तर यसको अर्थ काम र कुरालाई सधैँ अलग राख्नुपर्छ भन्ने होइन । काम र कुरा सँगसँगै लैजान सकिन्छ, लैजानुपर्छ पनि । कामको उद्देश्य, योजना, प्रगति र परिणामबारे जनतालाई जानकारी दिनु सुशासनको एउटा महत्त्वपूर्ण पक्ष हो । समस्या त्यतिबेला सुरु हुन्छ, जब कामभन्दा कुरा ठूलो हुन्छ, उपलब्धिभन्दा प्रचार अगाडि पुग्छ र जनताले परिणाम खोज्दा हातमा केही लाग्दैन ।
नेपालको अवस्था हेर्दा विकासका प्रयास नभएका होइनन् । कतिपय क्षेत्रमा उल्लेखनीय प्रगति पनि भएको छ । तर सरकारको अस्थिरता, राजनीतिक खिचातानी, नियुक्तिमा नातावाद र निकटतावाद, हरेक विषयको राजनीतिकरण तथा कामभन्दा प्रचारलाई प्राथमिकता दिने प्रवृत्तिले विकासको गति र त्यसको दिगोपनमाथि प्रश्न उठाएको छ । एउटा सरकारले सुरु गरेको काम अर्को सरकारले निरन्तरता नदिने, राज्यका निकायमा योग्यताभन्दा राजनीतिक निकटताले महत्त्व पाउने र जनताका दैनिक समस्याभन्दा राजनीतिक प्रचारले प्राथमिकता पाउने अवस्था हाम्रो समाजमा देखिइरहेको छ ।
सत्तामा नपुगुन्जेल ‘मैले गरे भने यो गर्छु, देशलाई सिंगापुर बनाउँछु, स्विट्जरल्यान्ड बनाउँछु’ भन्छन्, मेट्रो रेल, बाटोघाटो, सार्वजनिक पार्क, खेल मैदान, स्कुल कलेज, रङ्गशाला बनाउँछु भन्छन्, तर बनेकालाई पनि उचित संरक्षण गरेको पाइँदैन । जनतालाई भने विकासका सपना बाँडिन्छन् । सामाजिक सञ्जालमा उपलब्धिका विवरण छरपस्ट हुन्छन् । काम गरेको हुइया फैलाउँछन्, तर जनताले आफ्नो दैनिक जीवनमा परिवर्तन खोज्दा पाएका छैनन् र अहिले पनि आशामा छन् । यस्तो अवस्था देख्दा ‘जुन जोगी आए पनि कानै चिरेको’ भन्ने नेपाली उखान चरितार्थ हुन खोजेको अनुभूति हुन्छ । सरकार र नेतृत्व फेरिए पनि कार्यशैली, जवाफदेहिता र सेवाप्रवाहमा अपेक्षित परिवर्तन नदेखिनु लोकतान्त्रिक व्यवस्थाका लागि सुखद संकेत होइन । परिवर्तन सडकमा देखिनुपर्छ, घर घरमा देखिनुपर्छ, समाजमा देखिनुपर्छ र सिङ्गो राष्ट्रको विकास देखिनुपर्छ, तर यहाँ हाम्रा साना साना कुराहरूमा पनि अस्तव्यस्तता छ ।
हामी नेपालीहरूको महान् चाड बडादसैँमा प्रवेश गरिसकेका छौँ । अहिले नेपालमा दसैँ हरेक घरमै आइसकेको छ । यो उल्लास, पारिवारिक मिलन, धार्मिक आस्था र आपसी सद्भावको पर्व हो । मिठो खाने, राम्रो लगाउने, मान्यजनबाट आशीर्वाद लिने र परिवारसँग सुखद समय बिताउने पर्व हो । आर्थिक अवस्था कमजोर भएका परिवारका लागि पनि दसैँ विशेष महत्त्वको पर्व हो । त्यसैले काठमाडौँलगायत ठूला सहरबाट आफ्नो जन्मथलो र गाउँघर फर्कने मानिसको चाप स्वाभाविक रूपमा बढ्छ, तर दसैँको उल्लास र यात्रामा जनताले भोग्ने सास्ती भने उत्तिकै छ ।
वर्षा भएपछि पहिरोको जोखिम बढ्छ भन्ने थाहा भएजस्तै, दसैँ आउँदा सडक, विमानस्थल, सार्वजनिक यातायात र बजारमा भीड बढ्छ भन्ने कुरा पनि सबै सम्बन्धित निकायलाई थाहा नै छ । यो कुनै अप्रत्याशित घटना होइन । हरेक वर्ष दोहोरिने अवस्थालाई व्यवस्थापन गर्न सम्बन्धित निकायले समयमै तयारी गर्नुपर्ने हो । तर बारम्बार दोहोरिने समस्यामा पनि सुधार नदेखिनु हाम्रो व्यवस्थापकीय कमजोरी हरेक वर्ष देखिन्छ ।
त्यसैले हामीले यो भन्न सक्छौँ कि दुर्भाग्यवश, नेपालमा धेरैजसो अवस्थामा कामभन्दा कुरा अगाडि देखिन्छ । सामाजिक सञ्जालमा घोषणा पहिले आउँछ, प्रचारले प्राथमिकता पाउँछ, तर कार्यान्वयनको अवस्था पछि मात्र थाहा हुन्छ । सोझा नागरिकले सार्वजनिक गरिएका आश्वासन र घोषणालाई विश्वास गर्छन् । अन्ततः अपेक्षित नतिजा नआउँदा उनीहरूको हातमा निराशाबाहेक केही बाँकी रहँदैन । दसैँमा मात्र होइन, जुनसुकै समयमा पनि हरेक नागरिकलाई निम्नलिखित समस्या, जुन अत्यन्तै सामान्य हो, त्यो भोग्नुपरिरहेको छ ।
सामान्य देखिने तर नागरिकको जीवनसँग प्रत्यक्ष जोडिएका समस्या
१. आन्तरिक हवाइ उडानमा ढिलाइले जनतालाई सास्ती र अस्तव्यस्त विमानस्थल व्यवस्थापन
नेपालभित्रै यात्रा गर्दा पनि उडानको समय निश्चित नहुने, यात्रु लामो समयसम्म प्रतीक्षामा बस्नुपर्ने र समयसम्बन्धी भरपर्दो जानकारी नपाउने समस्या सुनिन्छ । यात्रुको समय पनि मूल्यवान् हुन्छ भन्ने मान्यता सेवाप्रदायकमा स्थापित हुनुपर्छ । मौसम वा प्राविधिक कारणले ढिलाइ हुन सक्छ, तर यात्रुलाई समयमै जानकारी दिने र उचित व्यवस्थापन गर्ने जिम्मेवारीबाट सम्बन्धित निकाय पन्छिन मिल्दैन । तर नेपालमा जहिले यो अवस्थालाई सामान्य मानिन्छ । त्रिभुवन विमानस्थल जहिले अस्तव्यस्त हुन्छ, यसको अलावा यात्रुको लगेज आउनमा ढिलाइ, घण्टौँको लाइनले यात्रु हैरान हुन्छन् । दसैँजस्ता चाडपर्वमा त यात्रुको चाप बढ्छ भन्ने थाहा छ र बाटोको अवस्था बिग्रँदा पनि चाप बढ्छ भन्ने थाहा हुँदाहुँदै पनि उचित व्यवस्था किन हुन सक्दैन । देशकै पुरानो विमानस्थलमा भीड, लामो प्रतीक्षा, सूचना अभाव र अव्यवस्थित आवागमनको समस्या दोहोरिनु चिन्ताजनक छ । यात्रुको सहजता, स्पष्ट सूचना, व्यवस्थित लाइन र प्रभावकारी समन्वयका लागि समयमै तयारी किन हुन सक्दैन? साथै काठमाडौंको त्रिभुवन अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थलमा एरोब्रिजको अभावका कारण यात्रुले विमानबाट टर्मिनलसम्म पुग्न थप असुविधा भोग्नुपर्छ ।
२. जताततै फोहोर शौचालयको साथै शौचालयको अभाव पनि
सार्वजनिक शौचालयको अवस्था कुनै पनि सहरको सभ्यता र व्यवस्थापनको ऐना हो । विमानस्थलमा त सफा शौचालय छैन भने अन्य ठाउँको अवस्था के होला, बसपार्क र अन्य सार्वजनिक स्थानका शौचालय सफा, सुरक्षित र प्रयोगयोग्य हुनु आधारभूत आवश्यकता हो । नयाँ संरचना निर्माण गर्नु मात्र विकास होइन; बनेका संरचनाको नियमित सरसफाइ र उचित मर्मतसम्भार गर्नु पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ ।
३. प्रमुख सहरबाट सञ्चालन हुने सवारीसाधनको अव्यवस्थित व्यवस्थापन र यात्रुको समय नबुझ्ने प्रवृत्ति
बालाजु बसपार्कलगायत अन्य बसपार्क फोहोरी हुनु अर्को समस्या हो । ठूला सहरमा सार्वजनिक यातायातको सञ्चालन, रोक्ने स्थान, यात्रु चढाउने र ओराल्ने व्यवस्था तथा सवारीसाधनको आवागमन व्यवस्थित हुनुपर्छ । सडकमा जहाँ पायो त्यहीँ रोक्ने, यात्रु चढाउने नाममा जाम बढाउने र उडान निर्धारित समयभन्दा अगाडि सारियो भने यात्रुलाई सन्देश पठाइन्छ, तर उडान ढिलाइ हुँदा आवश्यक सूचना र स्पष्टीकरण नदिने प्रवृत्तिबारे प्रश्न उठ्छ । यात्रुले आफ्नो यात्रा योजना, कार्यालयको काम, पारिवारिक जिम्मेवारी र अन्य कार्यक्रम मिलाएका हुन्छन् । ढिलाइ हुन सक्छ, तर सूचना दिनु, कारण स्पष्ट पार्नु र यात्रुलाई सम्मानजनक सेवा प्रदान गर्नु सम्बन्धित निकायको जिम्मेवारी हो । यही सिद्धान्त सडक यातायातमा पनि लागू हुनुपर्छ ।
४. अव्यवस्थित सडक, जथाभावी निर्माण सामग्री थुपार्ने र सरसफाइको अभावले धुलोमय र अव्यवस्थित सडक
श्रमदान र सफाइका अभियानका कुरा गरिन्छन्, तर सहरका चोक, गल्ली र सडकछेउमा फोहोर थुप्रिएको, जथाभावी निर्माण सामग्री राखिएको र धुलो उडिरहेको देखिन्छ । सडक निर्माण वा मर्मतका क्रममा पैदलयात्री र सवारीसाधनलाई सुरक्षित आवागमनको व्यवस्था गर्नुपर्छ । निर्माण सम्पन्न भएपछि सडक र आसपासको क्षेत्र सफा राख्नु पनि कामकै हिस्सा हो । अभियानको प्रचारभन्दा नियमित सरसफाइ र प्रभावकारी अनुगमन आवश्यक छ । सडकमा धुलो उड्नु केवल असुविधाको विषय होइन; यसले जनस्वास्थ्य, वातावरण र सहरको समग्र जीवनस्तरमा असर पार्छ । सडक निर्माण, ढल व्यवस्थापन, नियमित सफाइ र धुलो नियन्त्रणका काम समन्वयपूर्वक हुनुपर्छ । सडक कालोपत्रे गर्ने घोषणा गरेर मात्र पुग्दैन, बनेको सडकको गुणस्तर र नियमित मर्मतमा पनि ध्यान दिनुपर्छ ।
५. फुटपाथमा अव्यवस्थित व्यापार र त्यसबाट फोहोरको समस्या तर शून्य व्यवस्थापन
फुटपाथ पैदलयात्रीका लागि हो । तर कतिपय स्थानमा व्यापार, पार्किङ र अन्य अवरोधका कारण पैदल हिँड्नसमेत कठिन हुन्छ । फुटपाथमा व्यापार गर्ने व्यक्तिको जीविकोपार्जनको प्रश्नलाई पनि बेवास्ता गर्न मिल्दैन । त्यसैले विकल्पसहितको व्यवस्थापन, तोकिएको व्यापार क्षेत्र र निष्पक्ष नियम कार्यान्वयन आवश्यक छ । नागरिकलाई हटाउने अभियान मात्र होइन, दीर्घकालीन समाधान खोजिनुपर्छ ।
६. कालोबजारी र अनुचित मूल्यवृद्धिले जनतामा मार
चाडपर्वमा उपभोग्य वस्तुको माग बढ्छ । यही समयमा कृत्रिम अभाव सिर्जना गर्ने, मनपरी मूल्य लिने वा गुणस्तरमा ठगी गर्ने प्रवृत्तिले सर्वसाधारणलाई मारमा पार्छ । बजार अनुगमन, मूल्यसूचीको पारदर्शिता र दोषीमाथि प्रभावकारी कारबाही आवश्यक छ । अनुगमनको समाचार सार्वजनिक गर्नु मात्र उपलब्धि होइन; उपभोक्ताले वास्तवमै राहत पाउनु उपलब्धि हो ।
७. व्यवस्थित बसपार्कको अभाव
काठमाडौँलगायत देशका प्रमुख सहरमा सार्वजनिक यातायातको चापअनुसार व्यवस्थित बसपार्क, यात्रु प्रतीक्षालय, शौचालय, टिकट व्यवस्था र सवारी आवागमनको उचित प्रबन्ध हुनु आवश्यक छ । यात्रुले कहाँबाट गाडी चढ्ने, कहाँ टिकट लिने र कहाँ प्रतीक्षा गर्ने भन्ने कुरा स्पष्ट हुनुपर्छ । बसपार्कको व्यवस्थापन यातायात व्यवसायीको मात्र होइन, सम्बन्धित स्थानीय तह र सरकारी निकायको साझा जिम्मेवारी हो ।
८. सडक नियम कार्यान्वयनमा कमजोरी
हालै सञ्चालनमा आएको नागढुङ्गा सुरुङमार्गमा समेत दुईपाङ्ग्रे सवारीसाधन प्रवेश वा ओभरटेकसम्बन्धी नियम उल्लङ्घनका समाचार सार्वजनिक हुनु गम्भीर विषय हो । यस्ता घटनाको वास्तविक अवस्था र लागू नियम स्पष्ट रूपमा पुष्टि गर्न आवश्यक भए पनि, सुरुङमार्गजस्तो संवेदनशील संरचनामा नियम उल्लङ्घनको प्रश्न उठ्नुले सडक सुरक्षामाथि ध्यान दिनुपर्ने देखाउँछ । सुरुङमार्ग निर्माण गर्नु विकास हो; त्यसको सुरक्षित सञ्चालन, नियमको प्रभावकारी कार्यान्वयन र नागरिकमा अनुशासन कायम गर्नु पनि त्यत्तिकै महत्त्वपूर्ण हो । नियम कागजमा मात्र सीमित हुनु हुँदैन ।
९. खाल्डाखुल्डीसम्बन्धी एप र वास्तविक सडक व्यवस्थापन
सडकमा खाल्डाखुल्डी देखिए फोटो खिचेर एपमा राखेपछि तुरुन्तै मर्मत हुन्छ भन्ने प्रचार गरिन्छ भने त्यसको प्रभावकारिता मापन गर्न सक्नुपर्छ । नागरिकलाई उजुरी गर्न प्रोत्साहित गर्नु राम्रो हो, तर प्रत्येक समस्या समाधान गर्ने दायित्व जनतामाथि सार्नु उचित होइन । के देशका सबै सडक व्यवस्थित भइसकेका छन्? के सडकका सबै खाल्डाखुल्डी पहिचान भइसकेका छन्? काठमाडौँको चक्रपथमा कलंकीदेखि कोटेश्वरसम्मका सडक चिह्न, धुलो नियन्त्रण र सरसफाइजस्ता आधारभूत कामसमेत प्रभावकारी रूपमा व्यवस्थापन गर्न नसकिएको गुनासो रहँदा केवल नयाँ एपको प्रचारले नागरिकका प्रश्नको उत्तर दिँदैन । प्रविधि समस्याको समाधानका लागि हो, समस्याको अस्तित्व लुकाउने माध्यम होइन ।
१०. साना समस्या समाधान गर्न नसक्ने व्यवस्थाबाट ठूला अपेक्षा कसरी गर्ने ?
नागरिकको दैनिक जीवनसँग जोडिएका यस्ता आधारभूत समस्यामा सुधार ल्याउन नसक्ने सम्बन्धित निकाय र सरकारबाट ठूला परिवर्तनको अपेक्षा कसरी गर्ने? विकास भनेको ठूला आयोजना, आकर्षक भाषण र सामाजिक सञ्जालमा राखिएका तस्बिर मात्र होइन । सफा सडक, व्यवस्थित फुटपाथ, समयमै सञ्चालन हुने यातायात, स्वच्छ खानेपानी, सफा शौचालय, उचित मूल्यमा सामान र नियम पालना हुने वातावरण पनि विकासकै आधार हुन् ।
अब जनताले भाषण होइन, व्यवहारमा परिवर्तन खोजेका छन्
नेपालमा स्रोतसाधनको अभावका प्रश्न छन्, तर भएका स्रोतसाधनको उचित परिचालन, जिम्मेवारीको स्पष्ट बाँडफाँट, नियमित अनुगमन र जवाफदेहिताको अभाव पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण समस्या हो । हरेक समस्याको समाधान नयाँ बजेट, नयाँ आयोजना वा नयाँ घोषणा मात्र हुन सक्दैन । कतिपय समस्या प्रभावकारी व्यवस्थापन, अनुशासन र जिम्मेवारीपूर्वक काम गर्ने संस्कारबाटै समाधान गर्न सकिन्छ ।
राजनीतिक नेतृत्वले आफ्ना समर्थकलाई अवसर दिनेभन्दा योग्य व्यक्तिलाई जिम्मेवारी दिनुपर्छ । कर्मचारीतन्त्रले आदेशको प्रतीक्षा मात्र नगरी आफ्नो जिम्मेवारी पूरा गर्नुपर्छ । सम्बन्धित निकायले नागरिकका गुनासालाई प्रचारको अवसर होइन, सुधारको आधार मान्नुपर्छ । नागरिकले पनि नियम पालना गर्ने र सार्वजनिक सम्पत्तिको संरक्षण गर्ने संस्कार विकास गर्नुपर्छ ।
अन्ततः प्रश्न सरकार कुन पार्टीको छ भन्ने मात्र होइन; सरकारले जनताको जीवनमा के परिवर्तन ल्यायो भन्ने हो । घोषणा कति गरियो भन्ने होइन; घोषणा गरिएका काममध्ये कति सम्पन्न भए, कति गुणस्तरीय छन् र कति दिगो छन् भन्ने हो ।
काम र कुरा सँगसँगै लैजान सकिन्छ, तर कुराले कामलाई छोप्नु हुँदैन ।
नेपाली जनताले सधैँ निराश भएर बाँच्नुपर्ने होइन । उनीहरूलाई आश्वासनभन्दा विश्वास, प्रचारभन्दा परिणाम र राजनीतिक नाराभन्दा व्यावहारिक सुधार चाहिएको हो । दसैँको उल्लासमा घर फर्किरहेका नागरिकले सुरक्षित यात्रा गर्न पाऊन्, आफ्नो समयको सम्मान भएको महसुस गरून् र राज्यले आफूलाई साँच्चिकै अभिभावकका रूपमा हेरेको अनुभव गर्न सकून् ।
चाणक्य नीतिको भावबाट सिक्ने हो भने, योजनाको प्रचार गर्नुभन्दा त्यसलाई सफल बनाउने बुद्धिमत्ता महत्त्वपूर्ण हुन्छ । नेतृत्वको वास्तविक उचाइ उसले कति ठूलो कुरा गर्यो भन्नेबाट होइन, उसले कति जिम्मेवारीपूर्वक काम गर्यो र जनताको जीवनमा कति सकारात्मक परिवर्तन ल्यायो भन्नेबाट मापन हुनुपर्छ ।
अब नेपालमा कामभन्दा ठूलो हल्ला गर्ने प्रवृत्तिको अन्त्य होस् । कामले विश्वास जितोस्, परिणामले विकासको प्रमाण दिओस् र जनताले निराशा होइन, परिवर्तनको अनुभूति गर्न पाऊन् । यही आजको आवश्यकता हो ।
