नेपाल प्राकृतिक सुन्दरताले भरिपूर्ण देश हो । हिमालदेखि पहाड र तराईसम्म फैलिएको भौगोलिक विविधता हाम्रो पहिचान हो । तर यही भौगोलिक बनावटका कारण नेपाल प्राकृतिक विपत्तिको उच्च जोखिममा रहेको मुलुक पनि हो । हरेक वर्ष बाढी, पहिरो, डुबान, भूकम्प, चट्याङ, आगलागी, हिमपहिरो तथा अन्य विपत्तिले ठूलो जनधनको क्षति पुर्याउँदै आएका छन् । पछिल्ला वर्षमा जलवायु परिवर्तनका कारण विपत्तिको स्वरूप र तीव्रता अझ अनिश्चित बन्दै गएको छ ।
नेपालमा प्राकृतिक विपत्ति आउनुको पहिलो कारण हाम्रो भौगोलिक अवस्था हो । नेपाल भूकम्पीय दृष्टिले जोखिमयुक्त क्षेत्रमा पर्छ । कमजोर भू–बनोट, तीव्र भिरालो भूभाग र वर्षायाममा हुने अत्यधिक वर्षाले पहाडी क्षेत्रमा पहिरोको जोखिम बढाउँछ । हिमाली क्षेत्रमा हिमताल फुट्ने, हिमपहिरो जाने तथा नदीको बहावमा अचानक परिवर्तन आउने सम्भावना रहन्छ । तराई क्षेत्रमा भने बाढी र डुबानको समस्या बढी देखिन्छ । अर्थात् नेपालका फरक–फरक भौगोलिक क्षेत्रमा फरक प्रकृतिका विपत्तिको जोखिम छ ।
तर प्राकृतिक कारण मात्रै नेपालमा हुने क्षतिको मुख्य जिम्मेवार होइन । मानवीय गतिविधिले विपत्तिलाई झन् भयावह बनाइरहेको छ । अव्यवस्थित सडक निर्माण, डाँडाकाँडा काटेर बस्ती तथा संरचना निर्माण, नदी तथा खोलाको प्राकृतिक बहाव क्षेत्रमा अतिक्रमण, वन विनाश र कमजोर भू–उपयोग नीतिले जोखिम बढाइरहेका छन् । विकासका नाममा वातावरणीय पक्षलाई बेवास्ता गर्दा प्राकृतिक जोखिम विपत्तिमा परिणत हुने गरेको छ । अर्कोतर्फ, जलवायु परिवर्तनले पनि नेपालका लागि नयाँ चुनौती थपेको छ । छोटो समयमा अत्यधिक वर्षा हुने, अनियमित वर्षा हुने, लामो समयसम्म खडेरी पर्ने तथा हिमनदी र हिमतालमा परिवर्तन आउने क्रम बढिरहेको छ । जलवायु परिवर्तनमा नेपालको योगदान निकै न्यून भए पनि यसको असर भने नेपालजस्ता विकासशील र भौगोलिक रूपमा संवेदनशील मुलुकले बढी भोगिरहेका छन् ।
नेपालमा विपत्ति आउनुको अर्को महत्वपूर्ण कारण पूर्वतयारीको कमजोरी हो । विपत्ति आएपछि उद्धार र राहतका लागि सक्रिय हुने हाम्रो प्रवृत्ति अझै बलियो छ, तर विपत्ति आउनुअघि जोखिम न्यूनीकरण र पूर्वतयारीमा पर्याप्त लगानी हुन सकेको छैन । जोखिमयुक्त बस्तीको पहिचान, सुरक्षित स्थानमा स्थानान्तरण, प्रभावकारी पूर्वसूचना प्रणाली, स्थानीय तहको क्षमता विकास र विपद् व्यवस्थापनसम्बन्धी जनचेतना अझै पर्याप्त छैन ।
हामीले विपत्तिलाई केवल ‘दैवी प्रकोप’ भनेर पन्छाउने प्रवृत्ति पनि त्याग्नुपर्छ । भूकम्प, बाढी वा पहिरो प्राकृतिक घटना हुन सक्छन्, तर त्यसबाट हुने क्षतिको मात्रा धेरै हदसम्म हाम्रो तयारी र व्यवस्थापनमा निर्भर हुन्छ । एउटै वर्षा कतै सामान्य बन्न सक्छ भने कतै विनाशकारी । यसको अन्तर मानव बस्तीको व्यवस्थापन, पूर्वाधारको गुणस्तर र जोखिम न्यूनीकरणको तयारीले निर्धारण गर्छ ।
अब सरकारले विपद् व्यवस्थापनलाई राहत वितरणको विषय मात्र होइन, विकास नीतिको अभिन्न हिस्सा बनाउनुपर्छ । सडक बनाउँदा भूगोल र वातावरणीय जोखिमको अध्ययन गर्नुपर्छ । नदी किनारमा हुने अव्यवस्थित बस्ती र संरचना निर्माणलाई नियन्त्रण गर्नुपर्छ । विद्यालय, अस्पताल, सरकारी भवन तथा महत्वपूर्ण पूर्वाधारलाई विपद् प्रतिरोधी बनाउनुपर्छ । स्थानीय तहसम्म प्रभावकारी पूर्वसूचना प्रणाली विस्तार गर्दै नागरिकलाई समयमै सुरक्षित स्थानमा पुग्न सक्ने वातावरण बनाउनुपर्छ ।
साथै, नागरिकको भूमिका पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण छ । जोखिम थाहा हुँदाहुँदै खोलाको किनार, पहिरोको सम्भावित क्षेत्रमा वा कमजोर संरचनामा बस्ने प्रवृत्तिलाई निरुत्साहित गर्नुपर्छ । विपद्को समयमा अफवाह फैलाउनेभन्दा आधिकारिक सूचनामा विश्वास गर्ने, उद्धार तथा राहतमा सहयोग गर्ने र विपद् पूर्वतयारीमा सहभागी हुने संस्कार विकास गर्न आवश्यक छ ।
नेपालमा प्राकृतिक विपत्ति पूर्ण रूपमा रोक्न सकिँदैन । तर त्यसबाट हुने क्षति भने धेरै हदसम्म घटाउन सकिन्छ । त्यसका लागि प्रकृतिसँग संघर्ष गर्ने होइन, प्रकृतिको स्वभाव बुझेर विकास निर्माण गर्ने नीति आवश्यक छ । विपत्ति आएपछि हेलिकप्टर र राहत सामग्री खोज्नुभन्दा विपत्ति आउनुअघि नै जोखिम पहिचान, पूर्वतयारी र सुरक्षित पूर्वाधार निर्माणमा लगानी गर्नु बुद्धिमानी हुन्छ ।
हरेक वर्ष विपत्तिपछि केही दिन शोक मनाउने, राहत घोषणा गर्ने र केही समयपछि सबै कुरा बिर्सने प्रवृत्तिले अब देशलाई अघि बढाउँदैन । प्राकृतिक विपत्तिबाट पाठ सिकेर दीर्घकालीन रणनीति बनाउन सके मात्र जनधनको क्षति कम गर्न सकिन्छ । प्रकृतिलाई दोष दिएर मात्र हाम्रो जिम्मेवारी पूरा हुँदैन । प्राकृतिक विपत्ति आउन सक्छ, तर त्यसलाई मानवीय विपत्तिमा परिणत हुन नदिनु राज्य, समाज र प्रत्येक नागरिकको साझा जिम्मेवारी हो ।
