नेपाली काँग्रेसलाई केवल एउटा राजनीतिक दलका रूपमा बुझ्नु नेपालको आधुनिक राजनीतिक इतिहासलाई अधुरो रूपमा बुझ्नु हो । यो संस्था नेपालको लोकतान्त्रिक आन्दोलन, नागरिक स्वतन्त्रता, सामाजिक न्याय र राजनीतिक परिवर्तनका अनेक चरणसँग जोडिएको छ । काँग्रेसको इतिहासमा निर्वाचन जित्ने–हार्ने, सरकार बनाउने–ढाल्ने वा नेतृत्व परिवर्तन हुने घटनाभन्दा महत्वपूर्ण पक्ष त्यसले बोकेको राजनीतिक विचार, संगठनात्मक संस्कार र लोकतन्त्रप्रतिको प्रतिबद्धता हो ।
बीपी कोइरालाले अघि सारेको राष्ट्रियता, लोकतन्त्र र समाजवादको अवधारणाले एउटा पुस्तालाई राजनीतिमा आकर्षित गरेको थियो । त्यो समय राजनीतिमा प्रवेश गर्नु व्यक्तिगत लाभ, पद वा प्रतिष्ठाको खोजी मात्र थिएन । लोकतन्त्र स्थापना गर्ने, नागरिक अधिकार सुनिश्चित गर्ने र मुलुकलाई राजनीतिक रूपान्तरणको बाटोमा अघि बढाउने एउटा आदर्श बोकेर युवाहरू आन्दोलनमा होमिएका थिए ।
त्यसैले नेपाली काँग्रेसको विगतलाई सम्झँदा एउटा प्रश्न स्वाभाविक रूपमा उठ्छ—त्यो आदर्श र त्यागको राजनीतिबाट आजको काँग्रेस कहाँ आइपुगेको छ?
सम्बन्धमा बाँधिएको संगठन : पञ्चायतकालीन नेपाली काँग्रेसको संगठनात्मक शक्ति केवल पार्टी संरचना वा औपचारिक समितिमा आधारित थिएन । त्यो सामाजिक र पारिवारिक सम्बन्धमा समेत बाँधिएको थियो । कुनै कार्यकर्ता जेल पर्दा उसको परिवारलाई अर्को कार्यकर्ताले आफ्नो परिवारजस्तै सम्झेर सहयोग गर्ने संस्कार थियो ।
कसैको घरमा खेतीपातीको समस्या परेको छ भने सहयोग गर्ने, बालबालिकाको हेरचाह गर्ने, आर्थिक कठिनाइमा साथ दिने र राजनीतिक संघर्षमा परेका साथीको परिवारलाई एक्लो हुन नदिने अभ्यासले संगठनलाई भावनात्मक रूपमा जोडेको थियो । पूर्व मेचीदेखि पश्चिम महाकालीसम्मका कार्यकर्ताबीच राजनीतिक सम्बन्ध मात्र थिएन; आत्मीयता थियो । भूगोल, भाषा, जातीयता वा क्षेत्रीय पहिचानभन्दा माथि संगठनात्मक सम्बन्ध बलियो थियो । त्यस समयको काँग्रेसलाई हेर्दा एउटा महत्वपूर्ण निष्कर्ष निकाल्न सकिन्छ—संगठनको वास्तविक शक्ति पद र संरचनामा भन्दा सम्बन्ध, विचार र त्यागमा थियो । आजको राजनीतिक परिवेशसँग तुलना गर्दा यही पक्ष सबैभन्दा गम्भीर आत्मसमीक्षाको विषय बन्न सक्छ ।
लोकतन्त्रको उपलब्धिपछि बदलिएको राजनीतिक संस्कार : २०४६ सालको जनआन्दोलनपछि नेपालमा बहुदलीय लोकतन्त्र पुनःस्थापित भयो । राजनीतिक स्वतन्त्रताको विस्तारसँगै विकासका नयाँ सम्भावना पनि खुले । शिक्षा, स्वास्थ्य, सडक, खानेपानी, विद्युत्, सञ्चार, सिँचाइ तथा अन्य पूर्वाधार विस्तार हुँदै गए । नागरिक चेतना र राजनीतिक सहभागिता पनि बढ्यो । तर लोकतान्त्रिक उपलब्धिसँगै राजनीतिक दलहरूभित्र संगठनात्मक संस्कारमा परिवर्तन देखिन थाल्यो । संघर्षको समयले निर्माण गरेको त्यागको संस्कृति क्रमशः अवसरको राजनीतिले विस्थापित गर्न थाल्यो ।
काँग्रेसभित्र पनि यसको प्रभाव परेको देखिन्छ । त्यागको ठाउँ अवसरले लिन थाल्यो । योगदानभन्दा पहुँच महत्वपूर्ण बन्न थाल्यो । विचारभन्दा गुट बलियो हुन थाल्यो । संस्थाभन्दा व्यक्ति केन्द्रमा आउन थाल्यो । यो परिवर्तनलाई केवल नेतृत्वको कमजोरीका रूपमा हेरेर पुग्दैन । यसले पार्टीभित्रको संगठनात्मक संरचना र राजनीतिक संस्कारमा आएको व्यापक परिवर्तनलाई संकेत गर्छ ।
गुटबन्दीको प्रश्नः लोकतान्त्रिक पार्टीमा विचारका आधारमा समूह बन्नु अस्वाभाविक होइन । फरक विचार, नीति र नेतृत्वका दृष्टिकोणबीच प्रतिस्पर्धा हुनु लोकतन्त्रकै हिस्सा हो । समस्या त्यतिबेला सुरु हुन्छ, जब विचारको स्थान व्यक्तिगत स्वार्थले लिन थाल्छ । विचारमा आधारित समूहले संगठनभित्र स्वस्थ बहस जन्माउँछ । तर व्यक्तिगत स्वार्थमा आधारित गुटले अवसरको वितरणलाई प्रभावित गर्न थाल्छ ।
चाकडी, चाप्लुसी, नातावाद, कृपावाद र पहुँचका आधारमा अवसर वितरण हुने अनुभूति कार्यकर्तामा बढ्दै गयो भने त्यसले संगठनको मनोबल कमजोर बनाउँछ । वर्षौँसम्म पार्टीका लागि काम गरेका कार्यकर्ताले आफ्नो योगदानको मूल्यांकन नभएको महसुस गरे भने उनीहरूमा निराशा उत्पन्न हुनु स्वाभाविक हो ।
अझ महत्वपूर्ण कुरा, नयाँ पुस्ता संगठनमा प्रवेश गरे पनि निर्णय प्रक्रियामा आफ्नो भविष्य देख्न सकेन भने त्यसको प्रत्यक्ष असर पार्टीको दीर्घकालीन भविष्यमा पर्छ ।
सत्ता कि विचार ? समसामयिक नेपाली राजनीतिमा गठबन्धन सामान्य राजनीतिक अभ्यासजस्तै बनेको छ । कुनै विशेष राजनीतिक परिस्थिति, संविधानको संरक्षण वा स्थिरताका लागि गठबन्धन आवश्यक हुन सक्छ । त्यसैले गठबन्धन आफैँमा गलत वा सही भन्ने निष्कर्ष पर्याप्त हुँदैन । मुख्य प्रश्न यसको उद्देश्य र आधार हो ।
गठबन्धन लोकतान्त्रिक मूल्य, संविधानको रक्षा, राष्ट्रिय हित र राजनीतिक स्थायित्वका लागि हो भने त्यसको औचित्यबारे सकारात्मक बहस गर्न सकिन्छ । तर गठबन्धन केवल सत्ता प्राप्ति, पद बाँडफाँट वा चुनावी अंकगणितमा सीमित भयो भने त्यसले पार्टीको वैचारिक पहिचान कमजोर बनाउन सक्छ ।
काँग्रेसका लागि यहीँ एउटा गम्भीर प्रश्न खडा हुन्छ— के काँग्रेस सत्ता प्राप्तिलाई राजनीतिको अन्तिम लक्ष्य मान्ने पार्टी बन्ने हो, कि विचार र लोकतान्त्रिक मूल्यलाई केन्द्रमा राख्ने संस्था? यो प्रश्नको जवाफ केवल नेतृत्वले होइन, सम्पूर्ण संगठनले खोज्नुपर्ने देखिन्छ ।
पद होइन, योगदानको मूल्यांकन : राजनीतिक दलमा जिम्मेवारी वितरण आवश्यक हुन्छ । तर त्यसको आधार स्पष्ट र न्यायपूर्ण हुनुपर्छ । कसले संगठन निर्माणमा कति योगदान गर्यो ? कसले कठिन समयमा पार्टीको साथ छाडेन? कसको जनसम्बन्ध बलियो छ ? कसको नेतृत्व क्षमता प्रमाणित भएको छ ? कसको सार्वजनिक छवि विश्वसनीय छ? कसले नयाँ पुस्तालाई पार्टीसँग जोड्न सक्छ ? यी प्रश्नलाई नेतृत्व छनोट र जिम्मेवारी वितरणको आधार बनाउन सकियो भने संगठनभित्र विश्वासको वातावरण निर्माण गर्न सकिन्छ । पद भागबण्डाको विषय होइन, योगदानको सम्मान बन्नुपर्छ ।
एउटै व्यक्ति वा एउटै परिवार वरिपरि अवसर केन्द्रित भइरहँदा नयाँ नेतृत्वको विकास स्वाभाविक रूपमा अवरुद्ध हुन्छ । पुस्तान्तरण राजनीतिक संगठनको स्वाभाविक प्रक्रिया हो । नयाँ पुस्तालाई अवसर दिनु पुरानो पुस्ताको अपमान होइन; पुरानो पुस्ताको योगदानलाई संस्थागत गर्दै नयाँ पुस्तालाई जिम्मेवारी हस्तान्तरण गर्नु हो ।
सामाजिक सञ्जालको युगमा राजनीतिक संस्कार : आज राजनीतिक बहसको ठूलो हिस्सा सामाजिक सञ्जालमा भइरहेको छ । यसले राजनीतिक सहभागिता विस्तार गरेको छ । सामान्य नागरिकले पनि नेतृत्वका निर्णयमाथि तत्काल प्रतिक्रिया दिन सक्छ । आलोचना लोकतन्त्रको आवश्यक पक्ष हो । तर आलोचना र अपमानबीचको सीमा मेटिँदै जानु लोकतान्त्रिक संस्कारका लागि चुनौती हो । नीतिको आलोचना गर्न सकिन्छ । नेतृत्वको निर्णयमाथि प्रश्न उठाउन सकिन्छ । कमजोरी औँल्याउन सकिन्छ । तर चरित्रमाथि आक्रमण गर्ने, घृणा फैलाउने वा असहमतिलाई व्यक्तिगत दुश्मनीमा परिणत गर्ने प्रवृत्तिले राजनीतिक संस्कारलाई कमजोर बनाउँछ ।
त्यसैले राजनीतिक असहमतिको नयाँ संस्कार आवश्यक छ— विरोध गरौँ, तर वैरभाव नराखौँ । आलोचना गरौँ, तर अपमान नगरौँ । असहमति राखौँ, तर संगठनलाई कमजोर नबनाऔँ ।
महाधिवेशन : नेतृत्व चयनभन्दा ठूलो अवसर नियमित महाधिवेशन, विशेष महाधिवेशन, नेतृत्व चयन र वैधानिकतासँग जोडिएका विवादले नेपाली काँग्रेसभित्र संगठनात्मक प्रश्नहरू गम्भीर बनेको देखिन्छ । तर यस्ता विवादलाई अन्तहीन राजनीतिक संघर्षमा रूपान्तरण गर्नु समाधान होइन । वैधानिकताको प्रश्नको आफ्नो महत्व छ, तर दीर्घकालीन रूपमा पार्टीको आन्तरिक लोकतन्त्र, राजनीतिक सहमति र संगठनात्मक एकता अझ महत्वपूर्ण विषय हुन् ।
अब आवश्यक कुरा विगतका विवादलाई दोहोर्याइरहनु होइन, त्यसबाट पाठ सिक्नु हो । पुरानो नेतृत्व र नयाँ पुस्ताबीच संवाद आवश्यक छ । फरक धार र समूहबीच राजनीतिक सहकार्य आवश्यक छ । व्यक्तिगत स्वार्थभन्दा पार्टीको संस्थागत भविष्यलाई प्राथमिकता दिनुपर्ने समय आएको छ । त्यस अर्थमा १५औँ महाधिवेशन केवल नेतृत्व चयन गर्ने अवसर होइन; काँग्रेसको राजनीतिक पुनर्जागरणको अवसर बन्न सक्छ ।
अबको काँग्रेस विगतबाट मूल्य, भविष्यका लागि दृष्टि :
काँग्रेसले विगतको गौरवलाई स्मरण गरेर मात्र भविष्य बनाउन सक्दैन । विगतबाट मूल्य र संस्कार लिनुपर्छ, तर संगठनलाई बदलिँदो समयअनुकूल बनाउनुपर्छ । बीपीको विचारलाई केवल स्मरणसभा, भाषण वा नारामा सीमित राखेर आजको पुस्तासँग जोड्न सकिँदैन । त्यस विचारलाई आजको अर्थतन्त्र, सामाजिक न्याय, रोजगारी, शिक्षा, स्वास्थ्य, प्रविधि र समावेशी लोकतन्त्रका नयाँ प्रश्नसँग जोड्न आवश्यक छ । संगठन पनि व्यक्तिकेन्द्रित होइन, संस्थागत बन्नुपर्छ । निर्णय प्रक्रियामा कार्यकर्ताको सहभागिता बढाउनुपर्छ । जिम्मेवारी र अवसर वितरणका लागि स्पष्ट मापदण्ड बनाउनुपर्छ । युवालाई केवल नारामा होइन, नेतृत्वमै स्थापित गर्नुपर्छ । महिला, विद्यार्थी, तरुण, श्रमिक, किसान, उद्यमी तथा विभिन्न पेशागत क्षेत्रका नयाँ पुस्तालाई संगठनभित्र नेतृत्व विकासको अवसर दिनुपर्छ ।
परिवर्तन चाहिन्छ, विनाश होइन : काँग्रेसको सुधारका विषयमा दुई अतिवादी दृष्टिकोणबाट बच्नुपर्ने देखिन्छ । एकातर्फ विगतको संरचनालाई कुनै प्रश्न नगरी जस्ताको तस्तै स्वीकार गर्ने सोच छ । अर्कोतर्फ विगतका सबै योगदानलाई अस्वीकार गर्दै पुरानो संरचना ध्वस्त गरेर मात्र नयाँ काँग्रेस बन्न सक्छ भन्ने धारणा पनि छ । यी दुवैबाट समाधान निस्कँदैन । परिवर्तन आवश्यक छ, तर विनाश होइन । सुधार आवश्यक छ, तर प्रतिशोध होइन । नयाँ नेतृत्व आवश्यक छ, तर अनुभवको निषेध होइन । पुरानो पुस्ताको सम्मान आवश्यक छ, तर नयाँ पुस्ताको अवसर रोक्नु पनि उचित होइन । काँग्रेसको पुनर्निर्माण पुरानो र नयाँ पुस्ताबीचको द्वन्द्वबाट होइन, अनुभव र ऊर्जाबीचको संयोजनबाट सम्भव हुन्छ ।
फेरि आत्मीय काँग्रेस बन्न सक्छ ? काँग्रेसको वास्तविक पुनर्जागरण नयाँ भवन, नयाँ कार्यालय वा नयाँ नाराबाट मात्र सम्भव हुँदैन । त्यो कार्यकर्ताको मनबाट सुरु हुनुपर्छ । जेल परेको साथीको परिवारलाई आफ्नो परिवार सम्झिने संस्कार फर्काउन सकियो भने संगठन बलियो हुन्छ । पूर्व मेचीको कार्यकर्ताले पश्चिम महाकालीको कार्यकर्तालाई आफ्नै साथी ठान्ने वातावरण बनाउन सकियो भने संगठन बलियो हुन्छ । जात, भाषा, भूगोल, वर्ग र क्षेत्रभन्दा माथि उठेर समान अवसरको संस्कृति विकास गर्न सकियो भने काँग्रेस बलियो हुन्छ । सबैभन्दा महत्वपूर्ण कुरा—गुटभन्दा संगठन, व्यक्तिभन्दा संस्था, पदभन्दा योगदान र स्वार्थभन्दा विचारलाई माथि राख्न सकियो भने काँग्रेसले आफ्नो मौलिक शक्ति पुनः प्राप्त गर्न सक्छ ।
आज काँग्रेससामु प्रश्न केवल ’को सभापति?’ भन्ने होइन । मूल प्रश्न हो, ’कस्तो काँग्रेस?’ यही प्रश्नको उत्तर खोज्ने प्रक्रियाबाट काँग्रेसको आगामी राजनीतिक यात्रा तय हुनेछ । यदि पार्टीले आफ्नो ऐतिहासिक चरित्र, लोकतान्त्रिक संस्कार र वैचारिक आधारलाई नयाँ समयका आवश्यकतासँग जोड्न सक्यो भने यसको पुनर्जागरण सम्भव छ । त्यो पुनर्जागरण केवल एउटा राजनीतिक दलको संगठनात्मक सुधार हुनेछैन । नेपालको लोकतान्त्रिक संस्कारलाई अझ परिपक्व बनाउने एउटा महत्वपूर्ण राजनीतिक प्रक्रिया पनि बन्न सक्छ । त्यसका लागि अब आत्मसमीक्षा आवश्यक छ । विगतका कमजोरीबाट पाठ सिक्न आवश्यक छ । गुटभन्दा माथि उठ्न आवश्यक छ । योगदानको सम्मान गर्न आवश्यक छ । नयाँ पुस्तालाई अवसर दिन आवश्यक छ । पुरानो पुस्ताको अनुभवलाई संस्थागत गर्न आवश्यक छ ।
अन्ततः काँग्रेसको भविष्य कुनै एक व्यक्ति, गुट वा महाधिवेशनको परिणामले मात्र निर्धारण गर्ने होइन । विचार, विधि, योगदान, लोकतान्त्रिक संस्कार र संगठनप्रतिको आत्मीयता पुनःस्थापित गर्न सक्ने क्षमताले काँग्रेसको भविष्य निर्धारण गर्नेछ । त्यसैले आजको सबैभन्दा महत्वपूर्ण राजनीतिक आह्वान यही हुन सक्छ, सबै मिलौँ, जुटौँ र विचार, विधि, योगदान तथा लोकतान्त्रिक संस्कारमा आधारित सक्षम, गतिशील, समावेशी र सुदृढ नेपाली काँग्रेस निर्माण गरौँ ।
