म तीन दशकभन्दा बढी समयदेखि बेइजिङमा बस्दै आएको छु । म यहाँ विद्यार्थीका रूपमा आएको थिएँ, र अध्ययन पूरा गरेपछि मोबाइल सञ्चार प्रविधिको क्षेत्रमा काम गर्दै यहीँ बसोबासलाई निरन्तरता दिएको छु । यस अवधिमा मैले बेइजिङ तथा समग्र चीनको रूपान्तरणलाई प्रत्यक्ष रूपमा देख्ने र अनुभव गर्ने अवसर पाएको छु ।
व्यावसायिक भ्रमणका सिलसिलामा विश्वका विभिन्न देशहरूमा यात्रा गर्दै सम्मेलनहरूमा सहभागी हुने गर्छु । यस क्रममा जापान, कोरिया, युरोप, अमेरिका, भारतलगायत धेरै देशका साथीहरू बनाउने अवसर पनि पाएको छु । हालै चीनबाहिर भएको एउटा भ्रमणका क्रममा सम्मेलन समाप्त भएपछि एक जना युरोपेली साथीसँग अनौपचारिक कुराकानी भइरहेको थियो । उनलाई म नेपालबाट आएको हुँ र धेरै वर्षदेखि बेइजिङमा बस्दै आएको छु भन्ने कुरा थाहा थियो । कुराकानीकै क्रममा विषय परिवर्तन भयो र उनले मलाई यति धेरै वर्ष चीनमा बसेर जीवन बिताउँदा कस्तो अनुभव भएको छ तथा अभिव्यक्ति स्वतन्त्रताजस्ता विषयहरूबारे मेरो धारणा के छ भनेर सोधे ।
मेरो विचारमा, सबैभन्दा पहिले हामीले ‘अभिव्यक्ति स्वतन्त्रता’ भनेको वास्तवमा के हो भन्ने विषयमै छलफल गर्नुपर्छ । के अभिव्यक्ति स्वतन्त्रताको अर्थ कुनै आधार वा प्रमाणबिनै जे मन लाग्यो त्यही कुरा बोल्न पाउनु हो, जसले समाजमा अन्योल र अराजकता निम्त्याउन सक्छ ? वा यसको अर्थ सामाजिक तथा जनजीवनसँग सम्बन्धित समस्याहरूका बारेमा स्वतन्त्र रूपमा बोल्न, प्रश्न उठाउन वा गुनासो गर्न पाउनु हो ? यदि कसैले समाजका समस्याहरू समाधान गर्नुभन्दा बरु भ्रम, द्वन्द्व वा अराजकता फैलाउने किसिमको अभिव्यक्ति स्वतन्त्रताको कुरा गर्छ भने, त्यसलाई वास्तवमै ‘स्वतन्त्रता’ भन्ने कि ‘अराजकता’ भन्ने ? हरेक देशका आफ्नै नियम र कानुन हुन्छन् । ती नियम र कानुनहरू त्यस देशको आर्थिक र सामाजिक विकासलाई व्यवस्थित ढङ्गले अघि बढाउनका लागि बनाइएका हुन्छन् । त्यसैले यस्ता नियम र कानुन हुनु आफैँमा किन समस्या हुनुपर्छ ?
उदाहरणका लागि, चीनका शहरहरूमा ‘१२३४५’ को सरकारी सेवा हटलाइन सञ्चालनमा छ । सडकको फुटेको म्यानहोल, वर्षामा पानी निकासको समस्या, जाडोमा पर्याप्त ताप नआएको, ढल चुहिएको वा जनजीवनसँग सम्बन्धित अन्य कुनै पनि समस्या भए नागरिकहरूले यही नम्बरमा फोन गरेर गुनासो दर्ता गर्न सक्छन् । सामान्यतया सम्बन्धित निकायले एक घण्टाभित्र प्रतिक्रिया दिन्छ र सकेसम्म छिटो समस्या समाधान गर्ने प्रयास गर्छ । के यसलाई पनि अभिव्यक्ति स्वतन्त्रताको एउटा प्रभावकारी रूप मान्न सकिँदैन ? मैले मेरो युरोपेली साथीलाई सोधेँ, ‘तपाईँ बस्ने देशमा सामाजिक वा जनजीवनसँग सम्बन्धित यस्ता समस्याहरूमा सरकारी निकायबाट यति छिटो प्रतिक्रिया पाएको अनुभव छ ?’ मेरो बुझाइमा, युरोप वा अमेरिकामा सडकको फुटेको म्यानहोल वा खाल्डाखुल्डी केही घण्टामै मर्मत भएको देख्न निकै दुर्लभ हुन्छ ।
मेरो युरोपेली साथीसँग भइरहेको कुराकानीका क्रममा बेइजिङमा बस्ने फ्रान्सका अर्का एक साथी पनि हाम्रो छलफलमा सहभागी भए । ती फ्रान्सेली साथीले स्पष्ट शब्दमा भने, ‘हालै फ्रान्समा भइरहेका घटनाक्रमलाई हेर्दा मेरा छोराछोरीहरूले बेइजिङमा पढ्न पाउनु मेरो लागि ठूलो सौभाग्य हो ।’ उनले बताएअनुसार पेरिसका विद्यार्थीहरू विद्यालयमा पर्याप्त शिक्षक नहुँदा, गर्मीयाममा कक्षाकोठा अत्यधिक गर्मी हुँदा तथा अन्य शैक्षिक समस्याका कारण प्रदर्शनमा उत्रिन बाध्य भएका थिए । यसको विपरीत, बेइजिङका विद्यालयहरूमा पर्याप्त लगानी गरिएको छ । र, मैले अघि उल्लेख गरेझैँ, विद्यालय वा जनजीवनसँग सम्बन्धित कुनै समस्या भए नागरिकहरूले सरकारी सेवा हटलाइन ‘१२३४५’मा फोन गरेर गुनासो दर्ता गर्न सक्छन् ।
अर्को उदाहरण, चीनको राष्ट्रिय उच्च माध्यमिक प्रवेश परीक्षाका बेला ट्राफिक प्रहरीले परीक्षार्थीहरू समयमै परीक्षा केन्द्र पुग्न सकून् भनेर परीक्षा केन्द्रतर्फ जाने मार्गमा यातायात सहज बनाउने विशेष व्यवस्था गर्छ । एक घटनामा त एक जना विद्यार्थीले परीक्षा प्रवेशपत्र घरमै बिर्सेको थाहा पाएपछि ट्राफिक प्रहरीले उनलाई प्रहरीको सवारीमा घरसम्म पुर्याई प्रवेशपत्र ल्याउन सहयोग गर्यो र समयमै परीक्षा केन्द्र पुग्ने व्यवस्था मिलाइदियो । यस्ता परिस्थितिमा बेइजिङका विद्यार्थीहरू किन सडकमा उत्रिएर प्रदर्शन गर्न आवश्यक ठान्लान् ?
छलफलको अर्को विषय सडकमा जडान गरिएका क्यामेराहरू निगरानीका लागि प्रयोग हुन सक्छन् भन्ने थियो । हो, बेइजिङका सडकहरूमा धेरै ठाउँमा क्यामेराहरू जडान गरिएका छन् । तर, ती क्यामेराहरूका कारण शहर सुरक्षित महसुस हुन्छ । त्यसैले मैले मेरो ११–१२ वर्षको छोरालाई ढुक्क भएर एक्लै सबवे र बस प्रयोग गर्न अनुमति दिने गरेको छु । यहाँ महिलाहरू पनि मध्यरातमा निर्धक्क भएर हिँडडुल गरिरहेका देखिन्छन्, किनकि उनीहरूलाई सुरक्षाको अनुभूति हुन्छ । सम्भवतः प्रतिव्यक्ति हिसाबले हेर्दा लन्डनका सडकहरूमा पनि धेरै क्यामेरा हुन सक्छन् । र हामी सबैलाई थाहा छ कि आफ्नै सहयोगी तथा मित्र राष्ट्रका नेताहरूसमेत निगरानी गर्ने कार्य सबैभन्दा बढी कुन देशले गर्छ भन्ने कुरा पनि चर्चाको विषय बनेको छ ।
म स्पष्ट पार्न चाहन्छु, म चीनलाई युरोप वा अमेरिकाको विरुद्धमा बचाउ गरिरहेको छैन । म केवल बेइजिङमा बसेर प्राप्त गरेको आफ्नो व्यक्तिगत अनुभव व्यक्त गरिरहेको छु । यदि मानिसहरूको आर्थिक अवस्था विगतको तुलनामा राम्रो हुँदै गएको छ र सामाजिक समस्याहरू छिटो समाधान भइरहेका छन् भने, उनीहरूलाई सडकमा उत्रिएर प्रदर्शन गर्नुपर्ने कारण कम हुन्छ । अवश्य पनि, संसारको कुनै पनि देश १०० प्रतिशत पूर्ण हुँदैन ।
तर, पश्चिमी सञ्चारमाध्यमहरूले प्रायः आफूले भेट्टाउन सक्ने नकारात्मक पक्षहरूलाई मात्र प्राथमिकताका साथ प्रस्तुत गर्छन् र मैले माथि उल्लेख गरेका सकारात्मक अनुभवहरूबारे धेरै कम लेख्छन् । चीन कहिल्यै नगएका मानिसहरूले पनि प्रायः पश्चिमी सञ्चारमाध्यमहरूले प्रस्तुत गरेका सूचनाकै आधारमा आफ्नो धारणा बनाउने गर्छन् ।
