मानव अस्तित्वको सम्बन्ध मन, विचार, चेतना र संस्कारसँग हुन्छ । मानिसले कसरी सोच्दछ भन्ने कुराले उसको व्यवहारलाई प्रभावित गर्छ । व्यवहारले बानी निर्माण गर्छ । बानीले चरित्र निर्माण गर्छ । चरित्रले जीवनको दिशा निर्धारण गर्छ । त्यसैले मनको संस्कार मानव व्यक्तित्व निर्माणको आधार हो ।
पूर्वीय दर्शनले मनको भूमिकालाई अत्यन्त महत्त्व दिएको छ । विशेषतः श्रीमद्भगवद्गीताले मानिसको आन्तरिक अवस्था र कर्मबीचको सम्बन्धलाई स्पष्ट गरेको छ । गीताले मानिसलाई बाह्य संसारसँग मात्र होइन, आफ्नै मनसँग पनि संवाद गर्न सिकाउँछ । मनमा उत्पन्न हुने विचारले मानिसको दृष्टिकोण निर्माण गर्छ । दृष्टिकोणले निर्णयलाई प्रभावित गर्छ । निर्णयले कर्मको स्वरूप निर्धारण गर्छ । यस अर्थमा मानव जीवनको प्रारम्भिक निर्माण मनबाटै हुन्छ ।
शुभ मन सकारात्मक संस्कारको आधार हो । सकारात्मक सोच भन्नाले कठिन परिस्थितिमा पनि विवेकपूर्ण दृष्टिकोण राख्नु हो । आशा, धैर्य, करुणा र आत्मविश्वास सकारात्मक सोचका आधार हुन् । यस्ता विचारले व्यक्तिलाई सन्तुलित बनाउँछन् । उसले कठिन अवस्थामा पनि संयम कायम राख्न सक्छ । उसले अरूको सम्मान गर्न सिक्छ । यसबाट सामाजिक सम्बन्ध पनि सुदृढ हुन्छ ।
यसको विपरीत नकारात्मक सोचले मनमा भय, द्वेष, ईष्र्या र असन्तोष बढाउन सक्छ । निरन्तर नकारात्मक चिन्तनले मानिसको निर्णय क्षमतामा असर पार्छ । उसले सामान्य घटनालाई पनि संकटका रूपमा हेर्न सक्छ । यसले तनाव र असन्तुलन बढाउँछ । त्यसैले मनमा आउने हरेक विचारलाई सत्य मानेर स्वीकार गर्नु उचित हुँदैन । विचारलाई निरीक्षण गर्ने क्षमता आवश्यक हुन्छ ।
मनको संस्कार स्थिर हुँदैन । यो निरन्तर परिवर्तनशील हुन्छ । मानिसले प्राप्त गर्ने अनुभव, शिक्षा, संगत र वातावरणले मनलाई प्रभावित गर्छ । परिवार पहिलो संस्कार निर्माण गर्ने संस्था हो । विद्यालयले ज्ञान र अनुशासन प्रदान गर्छ । समाजले व्यवहारका मान्यता सिकाउँछ । साहित्य, सञ्चारमाध्यम र सामाजिक सञ्जालले पनि मानिसको सोचमा प्रभाव पार्छन् । त्यसैले संस्कार निर्माण व्यक्तिगत प्रयास मात्र होइन । यो सामाजिक प्रक्रियासँग पनि जोडिएको विषय हो ।
मानिसको चेतना निरन्तर निर्माण हुँदै जान्छ । प्रत्येक अनुभवले कुनै न कुनै प्रभाव छोड्छ । प्रत्येक निर्णयले व्यक्तिको चरित्रमा एउटा छाप थप्छ । प्रत्येक कर्मले भविष्यको व्यवहारलाई प्रभावित गर्न सक्छ । यही कारणले आत्मचिन्तनको महत्त्व बढ्छ । आत्मचिन्तनले मानिसलाई आफ्ना कमजोरी र शक्तिबारे बुझ्न सहयोग गर्छ । यसले गलत प्रवृत्तिलाई सच्याउने अवसर दिन्छ ।
आत्मअनुशासन मनको संस्कार निर्माण गर्ने अर्को महत्त्वपूर्ण आधार हो । अनुशासन बाह्य नियन्त्रण मात्र होइन । यो आन्तरिक नियन्त्रण पनि हो । मानिसले आफ्नो इच्छा, क्रोध, लोभ र अहंकारलाई नियन्त्रण गर्न सक्नुपर्छ । सबै इच्छा पूरा हुनु नै स्वतन्त्रता होइन । विवेकपूर्ण रूपमा इच्छा व्यवस्थापन गर्न सक्नु वास्तविक आत्मनियन्त्रण हो । यस्तो अनुशासनले व्यक्तिलाई जिम्मेवार बनाउँछ ।
श्रीमद्भगवद्गीताको कर्मयोगको अवधारणाले पनि यही पक्षलाई महत्त्व दिन्छ । कर्मबाट पलायन गर्नु समाधान होइन । आफ्नो कर्तव्यलाई निष्ठापूर्वक पूरा गर्नु आवश्यक हुन्छ । तर कर्मको परिणामप्रति अत्यधिक आसक्ति राख्नु उचित हुँदैन । निष्काम कर्मको भावले मानिसलाई परिणामको अनावश्यक चिन्ताबाट मुक्त गर्न सक्छ । यसले कर्ममा एकाग्रता र जिम्मेवारी बढाउँछ ।
गीतामा अर्जुनको द्वन्द्व मानव मनको द्वन्द्वको प्रतीकका रूपमा पनि बुझ्न सकिन्छ । अर्जुन सक्षम व्यक्ति थिए । तर कठिन परिस्थितिमा उनी मोह, शोक र अन्योलमा परे । उनको समस्या बाह्यभन्दा बढी आन्तरिक थियो । श्रीकृष्णको संवादले उनलाई आफ्नो कर्तव्य, आत्मस्वरूप र कर्मको सम्बन्ध बुझ्नमा सहयोग गर्यो। यसबाट एउटा महत्त्वपूर्ण शिक्षा प्राप्त हुन्छ । ज्ञानले केवल सूचना दिँदैन । ज्ञानले निर्णयका लागि विवेक पनि प्रदान गर्नुपर्छ ।
गीताले कर्म, ज्ञान र भक्तिको समन्वयमा जोड दिन्छ । कर्मले जिम्मेवारी सिकाउँछ । ज्ञानले सही र गलत छुट्याउने क्षमता दिन्छ । भक्तिले अहंकारलाई विनम्रतामा रूपान्तरण गर्न सहयोग गर्छ । यी तीन पक्षबीच सन्तुलन कायम भएमा जीवन बढी अर्थपूर्ण बन्न सक्छ ।
मनको संस्कार र नैतिकताको सम्बन्ध पनि गहिरो छ । नैतिक व्यवहार बाह्य कानुनको डरबाट मात्र निर्माण हुँदैन । मानिसको अन्तःकरणमा सही र गलतबीचको भिन्नता स्थापित हुनुपर्छ । सत्य बोल्ने, अरूलाई सम्मान गर्ने, अन्याय नगर्ने र आफ्नो जिम्मेवारी पूरा गर्ने संस्कार आन्तरिक चेतनाबाट विकसित हुन्छ । यस्तो नैतिक चेतना बलियो भएमा समाजमा बाह्य नियन्त्रणको आवश्यकता पनि कम हुन सक्छ ।
आधुनिक समाजमा मनको संस्कार निर्माण झन् जटिल भएको छ । सूचना र प्रविधिले मानिसलाई अभूतपूर्व अवसर दिएको छ । तर यसले विचलनका नयाँ स्रोत पनि सिर्जना गरेको छ । सामाजिक सञ्जालमा निरन्तर आउने सूचना, तुलना, प्रतिस्पर्धा र प्रदर्शनले मानिसको मानसिक अवस्थालाई प्रभावित गर्न सक्छ । बाह्य सफलता नै जीवनको अन्तिम उद्देश्य हो भन्ने भ्रम पनि बढ्न सक्छ । यस्तो अवस्थामा आत्मसंयम र विवेक झन् आवश्यक हुन्छ ।
भौतिक उपलब्धि मानव जीवनका लागि महत्त्वपूर्ण छन् । आर्थिक सुरक्षा, शिक्षा, स्वास्थ्य र सुविधा आवश्यक छन् । तर भौतिक समृद्धिले मात्र जीवन पूर्ण हुँदैन । मानिससँग सम्पत्ति हुन सक्छ । तर मनमा शान्ति नहुन सक्छ । मानिस सामाजिक रूपमा सफल हुन सक्छ । तर आन्तरिक रूपमा असन्तुष्ट हुन सक्छ । त्यसैले बाह्य विकाससँगै आन्तरिक विकास पनि आवश्यक छ ।
गीताले संसारको अनित्यतालाई स्मरण गराउँछ । भौतिक वस्तु स्थायी हुँदैनन् । शरीर पनि परिवर्तनशील छ । सम्बन्ध, पद, प्रतिष्ठा र सम्पत्ति पनि परिवर्तन हुन सक्छन् । यस सत्यको बोधले मानिसलाई आसक्तिबाट मुक्त हुन सहयोग गर्छ । यसको अर्थ संसारप्रति जिम्मेवारी त्याग्नु होइन । बरु परिवर्तनशील संसारमा विवेकपूर्वक जीवन बिताउनु हो ।
आत्माको अवधारणा पूर्वीय दर्शनको महत्त्वपूर्ण विषय हो । गीताले आत्मालाई अविनाशी स्वरूपमा प्रस्तुत गर्छ । शरीर परिवर्तनशील छ । आत्मा भने स्थायी तत्वका रूपमा व्याख्या गरिएको छ । पुरानो वस्त्र त्यागेर नयाँ वस्त्र धारण गरेजस्तै शरीर परिवर्तन हुने उपमा गीतामा पाइन्छ । यस दृष्टिकोणले मृत्यु र जीवनलाई हेर्ने फरक दार्शनिक दृष्टि प्रदान गर्छ । यसलाई आध्यात्मिक विश्वासका रूपमा बुझ्न सकिन्छ । यसको नैतिक शिक्षा भने जीवनप्रतिको जिम्मेवारी र आत्मबोधसँग जोडिन्छ ।
मानव जीवनमा मृत्युको बोधले पनि महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छ । मृत्यु अनिवार्य सत्य हो । यसलाई स्वीकार गर्न सक्नु परिपक्व चेतनाको संकेत हो । मृत्युको स्मरणले मानिसलाई जीवनको मूल्य बुझ्न सहयोग गर्न सक्छ । यसले अहंकार घटाउन सक्छ । अनावश्यक द्वेष र लोभबाट टाढा राख्न सक्छ । त्यसैले मृत्युको चिन्तन निराशाको विषय मात्र होइन । यो जीवनलाई अर्थपूर्ण बनाउने दार्शनिक माध्यम पनि हुन सक्छ ।
मनको शुद्धीकरणका लागि ध्यान, साधना र आत्मचिन्तन उपयोगी अभ्यास हुन् । ध्यानले मनलाई वर्तमान क्षणमा केन्द्रित गर्न सहयोग गर्छ । आत्मचिन्तनले आफ्नो व्यवहारको समीक्षा गर्न अवसर दिन्छ । अध्ययनले ज्ञानको दायरा विस्तार गर्छ । सत्संगले सकारात्मक विचारलाई बलियो बनाउन सक्छ । असल संगतले व्यक्तिको चरित्र निर्माणमा सहयोग पु¥याउँछ । त्यसैले मनको संस्कार सुधार एक दिनमा सम्पन्न हुने प्रक्रिया होइन । यो निरन्तर अभ्यास हो ।
मनको संस्कारलाई शुद्ध राख्नुको अर्थ नकारात्मक भावना कहिल्यै उत्पन्न नहुनु होइन । मानिसमा क्रोध, दुःख, भय र ईष्र्या उत्पन्न हुन सक्छन् । महत्त्वपूर्ण कुरा ती भावनासँग कसरी व्यवहार गरिन्छ भन्ने हो । भावनालाई दबाउनु र भावनालाई बुझ्नु फरक कुरा हुन् । विवेकपूर्ण व्यक्तिले आफ्नो भावनालाई पहिचान गर्छ । त्यसपछि त्यसलाई उचित दिशामा रूपान्तरण गर्ने प्रयास गर्छ ।
मानव अस्तित्वको श्रेष्ठता उसको विवेकमा पनि निहित छ । मानिसले आफ्नो विचारलाई निरीक्षण गर्न सक्छ । आफ्ना गल्ती स्वीकार गर्न सक्छ । व्यवहार परिवर्तन गर्न सक्छ । भविष्यका लागि नयाँ मूल्य निर्माण गर्न सक्छ । यही आत्मपरिवर्तनको क्षमता मानव जीवनको ठूलो सम्भावना हो । त्यसैले संस्कार जन्मजात मात्र होइन । अभ्यास र चेतनाबाट पनि संस्कार निर्माण गर्न सकिन्छ ।
व्यक्तिगत संस्कारको प्रभाव सामाजिक जीवनमा पनि पर्छ । असल नागरिकले आफ्नो अधिकार मात्र खोज्दैन । उसले कर्तव्य पनि सम्झन्छ । सार्वजनिक सम्पत्तिको संरक्षण गर्छ । कानुनको सम्मान गर्छ । अरूको अधिकारलाई स्वीकार गर्छ । सार्वजनिक पदमा रहेको व्यक्तिका लागि यस्तो नैतिक संस्कार अझ महत्त्वपूर्ण हुन्छ । प्रशासनमा दक्षता आवश्यक छ । तर दक्षतासँगै इमानदारी, निष्पक्षता र उत्तरदायित्व पनि आवश्यक छन् ।
मनको संस्कार मानव अस्तित्वको आधार हो । विचारले संस्कार निर्माण गर्छ । संस्कारले व्यवहार निर्माण गर्छ । व्यवहारले चरित्र निर्माण गर्छ । चरित्रले जीवनको दिशा निर्धारण गर्छ । त्यसैले मानिसले बाह्य संसार परिवर्तन गर्नुअघि आफ्नो आन्तरिक संसारलाई बुझ्न आवश्यक छ । शुभ विचार, आत्मअनुशासन, सत्य आचरण, निष्काम कर्म र आत्मचिन्तनले जीवनलाई सन्तुलित बनाउन सक्छन् ।
श्रीमद्भगवद्गीताको मूल सन्देशलाई आधुनिक जीवनसँग जोडेर हेर्दा एउटा महत्त्वपूर्ण शिक्षा प्राप्त हुन्छ । मानिसले परिस्थितिलाई मात्र दोष दिनु हुँदैन । उसले आफ्नो प्रतिक्रिया पनि हेर्नुपर्छ । संसार सधैँ आफ्नो इच्छाअनुसार चल्दैन । तर आफ्नो विचार र कर्मलाई अनुशासित गर्ने क्षमता मानिससँग हुन्छ । यही क्षमताको विकास नै आत्मविकासको आधार हो ।
मानव अस्तित्वको वास्तविक समृद्धि बाह्य उपलब्धि र आन्तरिक शान्तिको सन्तुलनमा छ । ज्ञानले दृष्टि दिन्छ । नैतिकताले दिशा दिन्छ । अनुशासनले गति दिन्छ । आध्यात्मिक चेतनाले जीवनलाई अर्थ दिन्छ । जब मन शुद्ध हुन्छ, व्यवहारमा करुणा आउँछ । जब बुद्धि सन्तुलित हुन्छ, निर्णयमा विवेक आउँछ । जब कर्म निस्वार्थ हुन्छ, जीवनमा सामाजिक अर्थ थपिन्छ । यसरी मनको संस्कारको परिष्कारले व्यक्तिलाई मात्र होइन, परिवार, समाज र राष्ट्रलाई पनि सकारात्मक दिशातर्फ अघि बढाउन सक्छ । त्यसैले मानव अस्तित्वको सार बाह्य संसार जित्नुमा मात्र होइन । आफ्नै मनलाई बुझ्नु, परिष्कृत गर्नु र त्यसलाई सत्य, सदाचार तथा मानव कल्याणको मार्गमा निर्देशित गर्नुमा पनि निहित छ । (लेखक नेपाल सरकारका उपसचिव हुन् ।)
